[Στιγμές] Τα δεσμά του παρελθόντος

Η Ιαπωνία είναι μία από τις πιο εύπορες και τεχνολογικά προηγμένες χώρες και η γοργή μεταμόρφωσή της σε παγκόσμια δύναμη μετά το 1853 παραμένει μία από τις πιο εντυπωσιακές περιπτώσεις στη σύγχρονη παγκόσμια Ιστορία. Ομως ο δρόμος δεν ήταν εύκολος: στρατιωτικές καταστροφές, πολιτική δυσπραγία και οικονομικές αναταραχές εμφανίζονται συχνά – από την εποχή της φεουδαρχίας μέχρι σήμερα. Πλέον, η Ιαπωνία δεν είναι αυτό που ήταν καθώς η οικονομία της σέρνεται, ο πληθυσμός γερνά, η πολιτική δεν δίνει λύσεις και το επιχειρηματικό τοπίο δεν ανανεώνεται.

Στις περισσότερες ιστορικές αναλύσεις οι Ιάπωνες τονίζουν τις ρήξεις με το παρελθόν. Στα μέσα του 19ου αιώνα η δυναστεία των σογκούν Τοκουγκάβα αντικαταστάθηκε με ολιγάρχες στο πλαίσιο ενός ανανεωμένου αυτοκρατορικού συστήματος. Στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Ιαπωνία ηττήθηκε και «κατακτήθηκε» από τις ΗΠΑ. Στη διάρκεια του μεταπολεμικού οικονομικού θαύματος το εισόδημα των πολιτών διπλασιαζόταν κάθε δεκαετία. Μετά το 1990 όμως τα πράγματα δυσκόλεψαν. Ισως τελικά η απάντηση να μη βρίσκεται στη ρήξη με το παρελθόν, αλλά στα όσα συνεχίζονται.

Στο βιβλίο του «Η Ιαπωνία και τα δεσμά του παρελθόντος» ο Τάγκαρτ Μέρφι, καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Τσουκούμπα του Τόκιο, δανείζεται κοινωνικά χαρακτηριστικά για να συνάγει πολιτικά και οικονομικά συμπεράσματα. «Είναι εντυπωσιακό», παρατηρεί, «ότι οι Ιάπωνες κάνουν ακόμη και τις πιο βαρετές δουλειές σαν να έκαναν την καλύτερη δουλειά του κόσμου. Η προβλεψιμότητα στην κοινωνική ζωή κάνει τις ιαπωνικές πόλεις μεταξύ των πιο ασφαλών στη Γη». Μια τέτοια κοινωνία που εξυμνεί την υπακοή μπορεί να εσωτερικοποιήσει τις αντιφάσεις, δημιουργώντας βαλβίδες ασφαλείας για να εκφράζεται όπως π.χ. τα μάνγκα και τα χεντάι.

Ομως η τάση για υπακοή γίνεται πρόβλημα όταν μια χώρα πρέπει να αλλάξει μια, εμφανώς λανθασμένη, πορεία. Ολοι πλέον γνωρίζουν, παρατηρεί ο Μέρφι, ότι το μεταπολεμικό οικονομικό μοντέλο δεν αποδίδει. Και όμως, η παράδοση ζει και βασιλεύει. Οι «ανανεωτές γραφειοκράτες» που προετοίμαζαν τη χώρα για πόλεμο από τη δεκαετία του ’30 αποτέλεσαν το μοντέλο για την ανάπτυξη με βάση τη γραφειοκρατία μετά το ’45. Το συντηρητικό Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κόμμα που ανέβηκε στην εξουσία με την υποστήριξη των ΗΠΑ βρίσκεται έκτοτε στην εξουσία με μικρά διαλείμματα – στον στενό εναγκαλισμό του κόμματος με τους ιδιοκτήτες των πυρηνικών εργοστασίων αποδίδεται εν μέρει και η καταστροφή στη Φουκουσίμα, μεταξύ άλλων.

Ο Μέρφι εξηγεί ότι η απουσία ουσιαστικής ρήξης με το παρελθόν μπορεί να αποδειχθεί θανάσιμη παγίδα. Οχι μόνο για την Ιαπωνία αλλά και για κάθε χώρα. Δεν μπορείς να προχωρήσεις στο μέλλον με όρους του παρελθόντος. Μια συμβουλή που καλό θα ήταν να την άκουγε και ο Μάκης Βορίδης.