[Ιστορίες] Μαύρες Αφροδίτες

To 1906 ο επικεφαλής της Ζωολογικής Εταιρείας της Νέας Υόρκης, ένας ερασιτέχνης ανθρωπολόγος ονόματι Μάντισον Γκραντ, έπεισε τον διευθυντή του ζωολογικού κήπου του Μπρονξ, Ουίλιαμ Χόρνταντεϊ, να τοποθετήσει ως έκθεμα έναν κονγκολέζο πυγμαίο, τον Οτα Μπένγκα, πρώτα μέσα στο κλουβί με τους χιμπατζήδες, κατόπιν σε ένα άλλο κλουβί με έναν ουραγκοτάγκο. Οι μαύροι ιερείς της πόλης διαμαρτυρήθηκαν. Ο δήμαρχος της Νέας Υόρκης Τζορτζ Μακέλαν αρνήθηκε ακόμη και να τους συναντήσει. «Οταν γραφτεί η ιστορία του Ζωολογικού Πάρκου το επεισόδιο αυτό θα γίνει το πιο διασκεδαστικό κομμάτι της» του έγραψε, επιδοκιμαστικά, ο Χόρνταντεϊ. Το κοινό, εννοείται, έκανε ουρά.

Η ιστορία αυτή είναι οικουμενική. Υπολογίζεται πως από το 1810 έως το 1940, ενάμισι δισεκατομμύριο άνθρωποι έτρεξαν να διασκεδάσουν σε ανάλογα θεάματα – ανθρώπινους ζωολογικούς κήπους ή «εθνολογικές εκθέσεις» επί τω πολιτικώς ορθότερον. Από τις ΗΠΑ έως την Ευρώπη και την Απω Ανατολή, ο κυρίαρχος εξέθετε τον κυριαρχούμενο – οι Λευκοί τις Μαύρες Αφροδίτες. Αφρικανοί, Ινδιάνοι, Εσκιμώοι, ιθαγενείς από διάφορα μέρη του κόσμου αλλά και νάνοι εξετίθεντο μέσα σε κλουβιά, σαν ζώα. Μόνο το 1889, 28 εκατ. άνθρωποι επισκέφθηκαν το «νέγρικο χωριό» που είχε στηθεί στην Παγκόσμια Εκθεση του Παρισιού. Ακόμα περισσότεροι, 34 εκατ., έσπευσαν να δουν την Αποικιακή Εκθεση του Παρισιού το 1931. Ανάλογες εκθέσεις γίνονταν στο Αμβούργο, στην Αμβέρσα, στη Βαρκελώνη, στο Λονδίνο, στο Μιλάνο, στη Βαρσοβία…

Η ιστορία αυτή είναι οικουμενική. Και όμως, παραμένει σχετικά άγνωστη. Αυτή τη νωχελική μνήμη θέλησε να ενοχλήσει λίγο ο νοτιοαφρικανός καλλιτέχνης Μπρετ Μπέιλι με την εγκατάσταση-παράσταση Exhibit B. Για 20 λεπτά ο θεατής βυθίζεται στην καρδιά ενός ανθρώπινου ζωολογικού κήπου. Μαύροι ηθοποιοί κλεισμένοι σε κλουβιά, απολύτως σιωπηλοί, τον κοιτάζουν στα μάτια με μια επιμονή ενοχλητική, αφόρητη – τόσο που και οι ίδιοι βγαίνουν από κάθε παράσταση εντελώς άδειοι, εξαντλημένοι. Δεν υπάρχει οργάνωση για τα ανθρώπινα δικαιώματα, εναντίον του ρατσισμού, που να έχει καταδικάσει το Exhibit B, ίσα ίσα. Υπάρχουν όμως πάντα κάποιοι ανεγκέφαλοι που «ξέρουν καλύτερα». Οι διαδηλωτές που ματαίωσαν, φωνασκώντας, το ανέβασμα της «ρατσιστικής» παράστασης στο Barbican Theater του Λονδίνου τον Σεπτέμβριο· ή εκείνοι που διέκοψαν, αλαλάζοντας, την παράσταση στο théâtre Gérard-Philippe του Παρισιού μόλις πρόσφατα. Η ιστορία της βλακείας: οικουμενική και αέναη.