[Τρίτη άποψη] Μυστικά και ψέματα

Ρ. Εβανς, «Το Γ’ Ράιχ στην εξουσία»

Το βιβλίο του Χάινριχ Βίνκλερ, «H Δημοκρατία της Βαϊμάρης» (Πόλις, 2011), παρακολουθεί με λεπτομέρειες τις εξελίξεις μέχρι την άνοδο του ναζισμού. Διαβάζοντας είχα την αίσθηση ότι αυτό που συμβαίνει στην Ελλάδα έχει κοινούς τόπους με ό,τι οδήγησε τη Γερμανία στον ναζισμό και τον κόσμο στον πόλεμο. Και βεβαίως σημαντικές διαφορές.

Το διάλειμμα της πρώτης Δημοκρατίας στη Γερμανία μεταξύ της Αυτοκρατορίας και του ναζισμού διήρκεσε μόνο 15 χρόνια (1918-1933). Ηταν ταραχώδης πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά εποχή, που άρχισε με την παράδοση του γερμανικού στρατού στις νικήτριες δυνάμεις του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη διάρκειά της, η Γερμανία γνώρισε καθεστωτικές αλλαγές, εξεγέρσεις και κάθε είδους πολιτική βία. Και οικονομικές κρίσεις, με αποκορύφωμα τον υπερπληθωρισμό στις αρχές της Βαϊμάρης, που εξουθένωσε τη μεσαία τάξη και οδήγησε μεγάλες μάζες στη φτώχεια. Η παγκόσμια οικονομική κρίση του 1929-33, τέλος, προκάλεσε οικονομική κατάρρευση και στρατιές ανέργων.

Μετά την παράδοση της Γερμανίας στους νικητές η νεαρή Δημοκρατία βρέθηκε αντιμέτωπη με τη Συνθήκη των Βερσαλλιών, που υπαγόρευσαν οι νικητές. Το «μνημόνιο» των Βερσαλλιών προέβλεπε αναδιάταξη των συνόρων και παράδοση στους συμμάχους του 1/7 των εδαφών της Γερμανίας, του 1/10 του πληθυσμού, του 1/3 των ενεργειακών κοιτασμάτων κ.λπ. Η κυβέρνηση, αποτελούμενη από το σύνολο των κομμάτων του «δημοκρατικού τόξου», υπέγραψε τις συμφωνίες μέσα σε θύελλα αντιδράσεων, λεκτικής βίας (προδότες) και διαμάχης με τους ακροδεξιούς και τους κομμουνιστές.

Για τις πολεμικές αποζημιώσεις δεν υπήρξε πρόβλεψη, αλλά όταν μετά κάποιο διάστημα διατυπώθηκαν οι συμμαχικές απαιτήσεις, η κατάσταση έγινε ακόμη χειρότερη ανοίγοντας τον δρόμο στην άνοδο των ακραίων. Το ναζιστικό κόμμα από 1% έφτασε στο 37% στο τέλος της Δημοκρατίας και το Κομμουνιστικό επίσης από 1% στο 20%. Λίγο πριν από την άνοδο των Ναζί στην εξουσία, η Δημοκρατία δεν μπορούσε πια να λειτουργήσει. Δεν υπήρχαν πλειοψηφίες στη Βουλή. Τα υπόλοιπα τα γνωρίζετε.

Κατά τον Βίνκλερ, η βαθύτερη αιτία της κατάρρευσης της Δημοκρατίας ήταν ότι η πολιτική αντιπαράθεση εστιάστηκε στο «μνημόνιο» και όχι στις αιτίες που το προκάλεσαν. Πράγματι, η Συνθήκη των Βερσαλλιών ψηφίστηκε από τον φόβο ότι οι σύμμαχοι θα καταλάμβαναν όλο το Ράιχ. Η πραγματική αιτία που η «αντιμνημονιακή» τάση έγινε με τα χρόνια κυρίαρχη προήλθε από την άρνηση της κυβέρνησης να παρουσιάσει ως κυρίαρχο ζήτημα την καταστροφική πολιτική του Κάιζερ και της στρατιωτικής ηγεσίας τα χρόνια πριν από τον πόλεμο. Παρότι είχε στη διάθεσή της όλα τα αποδεικτικά στοιχεία.

Ετσι ο γερμανικός λαός έμεινε με την εντύπωση ότι η Γερμανία δεν έφταιγε για τον πόλεμο και ότι κακώς παραδόθηκε στους συμμάχους. Μην ξεχνάμε ότι, για χρόνια, το μέτωπο είχε σταθεροποιηθεί («Ουδέν νεώτερον από το δυτικόν μέτωπον» του Εριχ Μαρία Ρεμάρκ) και η παράδοση έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία, κατ’ αρχάς στους στρατιώτες που γύρισαν εξαγριωμένοι με την πολιτική και τη στρατιωτική ηγεσία. Κανείς δεν τους είπε ότι η παράδοση δεν είχε να κάνει με όποια προδοσία αλλά με την αδυναμία του Ράιχ να συνεχίσει τον πόλεμο.

Δεν ξέρω αν λέει κάτι σε εμάς τους Ελληνες η ιστορία σε σχέση με τον δικό μας «πόλεμο». Αλλά δεν μοιάζει παρόμοια με την πολιτική σκηνή μας στην οποία έχει επικρατήσει ο αντιμνημονιακός λόγος; Οι πολιτικοί, συνεπικουρούμενοι από τους διαμορφωτές της κοινής γνώμης – με εξαιρέσεις πάντα -, έβγαλαν από το κάδρο ό,τι έφταιξε για να φτάσουμε στο Μνημόνιό μας. Τι φοβήθηκαν; Το βέβαιο είναι ότι η συζήτηση που δεν έγινε οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε λάθος λύσεις – που ίσως τις πληρώσουμε ακριβά στο κοντινό μέλλον.