Το τελευταίο καλοκαίρι της Ευρώπης

Ενώ τα ευρωπαϊκά έθνη ξεχύνονταν το ένα μετά το άλλο μεθυσμένα σε αυτό που θα γινόταν ο πρώτος στην Ιστορία παγκόσμιος πόλεμος, ο βρετανός υπουργός Εξωτερικών  Εντουαρντ Γκρέι, το ίδιο εκείνο βράδυ που μπήκε και η χώρα του στον μακάβριο χορό, κοίταζε από το παράθυρό του τα φώτα να σβήνουν ένα ένα στο απέναντι πάρκο. «Τα φώτα σβήνουν σε όλη την Ευρώπη» γύρισε και είπε σε έναν συνεργάτη του, που στεκόταν δίπλα του. «Δεν θα τα ξαναδούμε αναμμένα όσο ζούμε». Είχε περισσότερο δίκιο από όσο φανταζόταν. Η Ευρώπη δεν έμελλε να ξαναβρεί ποτέ μέχρι σήμερα την αλλοτινή λάμψη της έπειτα από αυτόν τον πόλεμο.  

Με τη στερνή γνώση των επιγενομένων, δεν παύουμε να σαστίζουμε, ιδιαίτερα με αφορμή την εκατοστή επέτειο εκείνου του μοιραίου καλοκαιριού. Πώς ήταν δυνατό πολιτισμένοι Ευρωπαίοι, ακόμη και φωτεινά μυαλά όπως ο Μαξ Βέμπερ ή ο Τόμας Μαν, να αγαλλιούν για την έναρξη μιας ανθρωποσφαγής; Πώς ήταν δυνατό να πιστεύουν πως όλα θα είχαν τελειώσει το αργότερο ώς τα Χριστούγεννα, πως αυτός ο πόλεμος δεν θα διέφερε από τους προηγούμενους; Μα καθόλου δεν υποψιάζονταν ότι η τρομερή ανάπτυξη της τεχνολογίας θα άλλαζε τελείως τα δεδομένα των εχθροπραξιών; Πώς μπορούσαν να είναι τόσο αφελείς, να ξεκινούν χαρούμενα για το μέτωπο με στολές που σήμερα θυμίζουν μουσικούς φιλαρμονικής μπάντας;

Για τους κυνικούς, και μάλλον για τους περισσότερους ιστορικούς, αφελή είναι τέτοια ερωτήματα. Η στερνή γνώση είναι πάντα εκπρόθεσμη, δηλαδή ανώφελη, αφού η Ιστορία δεν σε προειδοποιεί για τις απότομες στροφές που θα πάρει. Και ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν μια τέτοια στροφή. Σε αντίθεση με τον Δεύτερο, προέκυψε σχεδόν κατά λάθος. Οχι βέβαια ότι δεν υπήρχαν αιτίες για μια σύρραξη. Αλλά κανένας από τους πρωταγωνιστές του δεν τον ήθελε πραγματικά, πάντως όχι σε τέτοια κλίμακα. Αμοιβαίοι φόβοι και καχυποψίες, σε συνδυασμό με ένα πολύπλοκο δίχτυ συμμαχιών και άλλων δεσμεύσεων, είχαν στήσει ανεπαίσθητα έναν θανάσιμο μηχανισμό που με το παραμικρό σκούντημα μπορούσε να πάρει μπρος και να συνεχίσει ανεξέλεγκτα τη λειτουργία του ώς τις έσχατες συνέπειές της. Και αυτό μας κάνει να ανησυχούμε περισσότερο σήμερα, που οι αναλογίες ανάμεσα στο 1914 και το 2014 είναι πιο πραγματικές από αυτές που μας υποβάλλει η μαγγανεία των αριθμών.

Ελάχιστοι πίστευαν το 1914 στη δυνατότητα ενός πανευρωπαϊκού πολέμου, άσε πια παγκόσμιου. Οχι μόνο επειδή οι περισσότεροι εστεμμένοι της Ευρώπης συνδέονταν με δεσμούς αίματος (και όλα τα ευρωπαϊκά κράτη, με εξαίρεση τη Γαλλία, την Πορτογαλία και την Ελβετία, ήταν τότε μοναρχίες). Αλλά προπαντός επειδή οι εθνικές οικονομίες, ευρωπαϊκές και μη, αλληλοεξαρτιούνταν όσο ποτέ πριν. Η παγκοσμιοποίηση των αρχών του εικοστού αιώνα δεν ήταν, με τα μέτρα της εποχής, λιγότερο εντυπωσιακή από αυτή των αρχών του επόμενου. Ενας γενικευμένος πόλεμος δεν συνέφερε κανέναν. Θα ήταν σαν να έρχονταν στα χέρια οι επιβάτες ενός πλοίου και να αποφάσιζαν να το βουλιάξουν οι μεν για να πνιγούν οι δε. Το επιχείρημα έμοιαζε λογικό. Μόνο που στην Ιστορία υπάρχουν διαφόρων ειδών λογικές. Κάτι που φαίνεται πως το παραβλέπουν και σήμερα όσοι θεωρούν την παγκοσμιοποιημένη οικονομία εγγύηση για την παγκόσμια ειρήνη.

Η υποτίμηση, ή μάλλον η αγνόηση, του ρόλου που θα έπαιζε η τεχνολογία σε έναν σύγχρονο πόλεμο δεν εδραζόταν πάντως σε καμία λογική. Προειδοποιήσεις υπήρξαν άλλωστε. Στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα ο ρώσος βιομήχανος Ιβάν Μπλοχ είχε προφητέψει ότι οι πόλεμοι του μέλλοντος θα ήταν ασύγκριτα καταστροφικότεροι από τους προηγούμενους. Και μόλις δύο χρόνια πριν οι σφαίρες του Γκαβρίλο Πρίντσιπ πυροδοτήσουν τον φοβερό μηχανισμό ο γερμανός δάσκαλος και συγγραφέας Βίλχελμ Λάμστσους, στο μυθιστόρημά του «Το ανθρώπινο σφαγείο», προεικόνισε με ακρίβεια αυτό που θα βίωναν σε λίγο εκατομμύρια στρατιώτες στα πεδία των μαχών και στα χαρακώματα. Αλλά οι περισσότεροι Ευρωπαίοι έμεναν προσκολλημένοι σε μια ρομαντική εικόνα του πολέμου, τόσο πιο ρομαντική όσο πιο άγευστη ήταν η αστική καθημερινότητά τους. Ο πόλεμος ως επαναβεβαίωση του ανθρώπινου υποκειμένου και του συλλογικού πνεύματος, ως αφύπνιση ναρκωμένων αρετών, ως ενεργοποίηση αδρανών δυνάμεων, ως εξαγνισμός από την αστική αλλοτρίωση: τέτοια αισθήματα ήταν διάχυτα στην Ευρώπη όταν ξέσπασε η σύρραξη. Ο ίδιος συγγραφέας που θα χάριζε στην παγκόσμια λογοτεχνία το «Μαγικό βουνό» μιλούσε για την πολυπόθητη κάθαρση, που ήρθε επιτέλους, για τον εξευγενισμό του ανθρώπου διά του πολέμου.

Ναι. Οι Ευρωπαίοι είχαν κουραστεί από τη σαραντάχρονη αδιάλειπτη ειρήνη τους, είχαν κουραστεί από τον ρασιοναλιστικό πολιτισμό τους, είχαν κουραστεί από την ίδια την υποχρέωση να είναι πολιτισμένοι. Λαχταρούσαν να ξαναβρούν για λίγο τον «ευγενή άγριο» μέσα τους. Τον ξαναβρήκαν, μόνο που δεν ήταν για λίγο και κυρίως δεν ήταν καθόλου ευγενής. Η εξαχρείωση του ανθρώπου, ο εξευτελισμός της ανθρώπινης μορφής με την αναγωγή της σε κρεάτινη μάζα και περιττώματα ήταν ένα βίωμα που στοίχειωσε εκείνη και τις επόμενες γενιές και αποτυπώθηκε σε πλήθος έργα της λογοτεχνίας, της ζωγραφικής, της γλυπτικής, με αξεπέραστη κορυφή το μυθιστόρημα του Σελίν «Ταξίδι στην άκρη της νύχτας».

Αλλά η κληρονομημένη μνήμη ξεθωριάζει, όταν δεν την ανατροφοδοτούν τα βιώματα. Ούτε οι επετειακές τελετές ούτε η διδασκαλία στα σχολεία αρκούν για να της ξαναδώσουν ενέργεια. Σήμερα, έπειτα από σχεδόν εβδομήντα χρόνια ειρήνης που για τους νεότερους έχει γίνει ρουτίνα, σε έναν πολιτισμό που δεν εμπνέει πια, γιατί αντί για ένα όραμα τούς δίνει ένα εγχειρίδιο καλής διαγωγής και μάλιστα σαν παράρτημα απλώς στους νόμους των χρηματαγορών, οι Ευρωπαίοι ψάχνουν πάλι για τονωτικά. Τα βρίσκουν στις απόλυτες και άλογες πίστεις που κηρύσσουν οι παραθρησκευτικές αιρέσεις, η Ακροδεξιά ή και ο ισλαμικός φονταμενταλισμός, στην τεχνητή ευφορία των ναρκωτικών, στον αποκρυφισμό, στην καινούργια θεοποίηση της τεχνολογίας (ιδίως της μιντιακής), που και πάλι αγνοεί την ανησυχητική αμφισημία της τεχνολογικής δυναμικής. Αλλά ούτε με αυτά μπορούν να γεμίσουν σε διάρκεια το εσωτερικό κενό τους.

Ποθούν άραγε, έστω υποσυνείδητα, μια κάθαρση όπως την εννοούσε ο Τόμας Μαν το 1914; Ας ευχηθούμε να μην αληθεύει αυτό. Αλλά η Ευρώπη χρειάζεται έτσι κι αλλιώς κάθαρση. Εξαγνισμένη από τις παλιές αμαρτίες της, που ήταν απόρροια της αλαζονείας της, πρέπει να εξαγνιστεί και από τις καινούργιες, που πηγάζουν από την αβουλία της.