Αντιποίηση τίτλου

Ο Γιούγκερμαν, η μόνη εμβληματική μορφή αστού στην ελληνική λογοτεχνία, δεν ήταν Ελληνας. Ηταν ρωσοφινλανδός εμιγκρές. Στην Ελλάδα, η αστική τάξη δεν άφησε παρά λιγοστά και αχνά ίχνη στο σώμα της μυθιστοριογραφίας, δηλαδή της πιο αντιπροσωπευτικής τέχνης της. Γιατί, απλούστατα, όταν το μυθιστόρημα άρχισε να κερδίζει έδαφος στο ελληνικό λογοτεχνικό τοπίο, γύρω στο 1930, εκείνη έπνεε τα λοίσθια. Πολλοί υποστηρίζουν μάλιστα ότι αυτός είναι ο λόγος που το ελληνικό μυθιστόρημα δεν έχει φτάσει τις επιδόσεις της ποίησης και του διηγήματος που γράφονται στη χώρα μας.

Με εξαίρεση μεμονωμένες, βραχύβιες και κάποτε αντιφατικές προσπάθειες, οι φατρίες που κυβέρνησαν τη χώρα ως συνέχεια, ουσιαστικά, του οθωμανικού συστήματος έκαναν ό,τι μπορούσαν για να εμποδίσουν την ανάπτυξη και ολοκλήρωση μιας αστικής ελίτ ανοιχτής στον κόσμο, με συνείδηση αποστολής, ηγετικό πολιτικό ρόλο και παιδευτική επίδραση στην ελληνική κοινωνία, όπως συνέβη σε άλλες χώρες. Η πρώτη που θα έπρεπε να θλίβεται γι’ αυτό είναι η Αριστερά. Γιατί αν το ελατήριο της αστικής δυναμικής είχε αφεθεί να ξεδιπλωθεί, θα είχαν διαμορφωθεί επίσης μια συμπαγής εργατική και μεσαία τάξη, ικανές να υπερασπίσουν αιτήματα ευρύτερης αποδοχής και με αληθινά προοδευτικό χαρακτήρα, αντί υπαγορευμένα από μια οπισθοδρομική, εγωπαθή νοοτροπία καπετανάτου, όπως αυτή που ενσαρκώνει σήμερα ο συντεχνιακός συνδικαλισμός.

Ανθηρή ελληνική αστική τάξη υπήρξε. Αλλά έξω από τα όρια του ελληνικού κράτους: στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια, στην Οδησσό και τις παλιές παραδουνάβιες ηγεμονίες, στη Βιέννη και την Τεργέστη, στα Επτάνησα, στον ιταλικό Βορρά και αλλού. Ηταν κοσμοπολιτική, μορφωμένη, δραστήρια, δεκτική σε νέες ιδέες και πολιτισμικές ωσμώσεις, αλλά και με ισχυρό πνεύμα εθνισμού. Ας σημειώσουμε, μιας και αρχίσαμε με διαγνωστικό εργαλείο τη λογοτεχνία, ότι οι περισσότεροι σημαντικοί έλληνες λογοτέχνες που γεννήθηκαν πριν από το 1920 κατάγονταν από αυτές τις αστικές εστίες του «θύραθεν Ελληνισμού» ή είχαν ανδρωθεί εκεί: Σολωμός, Κάλβος, Γρηγόριος Παλαιολόγος, Ροΐδης, Βικέλας, Βιζυηνός, Καβάφης, Σεφέρης, Κοσμάς Πολίτης, Βενέζης, Θεοτοκάς, Τσίρκας και άλλοι. Και αν τα έργα όλων αυτών διαβάζονται σήμερα με αμείωτο ή και αυξανόμενο ενδιαφέρον, είναι επειδή ακούγεται εκεί μια ελληνική φωνή που διαλέγεται άνετα με τον μεγάλο κόσμο, χωρίς επαρχιώτικα και εθνικιστικά κόμπλεξ.

Το 1922 δεν ήταν εθνική τραγωδία μόνο λόγω των «χαμένων πατρίδων» και του ενάμισι εκατομμυρίου προσφύγων. Ήταν και επειδή στάθηκε μία, ασφαλώς η μεγαλύτερη, από τις διαδοχικές συμφορές που βρήκαν τον ελληνικό αστισμό σε διάστημα σαράντα χρόνων. Ανάμεσα στην μπολσεβίκικη επανάσταση και την έξοδο των Ελλήνων από την Αίγυπτο τη δεκαετία του 1950, όλα τα αστικά ερείσματα του εκτός Ελλάδος Ελληνισμού κατέρρευσαν. Οι φωτισμένοι, φιλοπρόοδοι αστοί που κατέφυγαν μαζικά στη μητριά πατρίδα βρέθηκαν να ασφυκτιούν μαντρωμένοι σε μια καθυστερημένη χώρα, όπου έκαναν κουμάντο καχύποπτοι φύλαρχοι, αποφασισμένοι να περιφρουρήσουν με κάθε μέσο τα προνόμιά τους απέναντι σε όποιον καλύτερό τους, ντόπιο ή επήλυδα. Οσοι από αυτούς τους έξωθεν Ελληνες συμβιβάστηκαν και υιοθέτησαν τα εγχώρια «συναλλακτικά ήθη» έπαψαν να λειτουργούν ως αστική πρωτοπορία. Οι υπόλοιποι μετανάστευσαν ξανά ή βούλιαξαν στην αφάνεια. Μαζί τους μαράζωσαν γρήγορα, αποκομμένα από τις εξωτερικές πηγές που τα άρδευαν, τα όποια στοιχεία αστικής ελίτ υπήρχαν από πριν στον τόπο. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και ο Εμφύλιος ολοκλήρωσαν την καταστροφή. Οταν ήρθε η ώρα να ανοικοδομηθεί η Ελλάδα, δεν υπήρχε αστική τάξη για να αναλάβει το έργο.

Το διεκπεραίωσε εργολαβικά μια άλλη, καινούργια τάξη, που η μεγαλύτερη πλαστοπροσωπία στη νεότερη ελληνική Ιστορία ονόμασε «αστική». Ηταν μια τάξη μαυραγορίτικης προέλευσης, «εθνικόφρων» με το αζημίωτο, άξεστη, άπληστη και αδίστακτη. Αυτή η τάξη έχτισε, κυριολεκτικά και μεταφορικά, τη μεταπολεμική Ελλάδα, αυτή σφράγισε την κουλτούρα της, αυτή έγινε πρότυπο και για τα περισσότερα άλλα στρώματα, γιατί το μήνυμά της ήταν ότι ο τομαρισμός, ο κομπιναδορισμός, ο χυδαίος αμοραλισμός «πληρώνουν» καλύτερα από τον μόχθο και την παιδεία, ότι η βαρβαρότητα είναι λυτρωτική και μάλιστα γοητευτική (μήπως ακόμη και επιφανείς, εκλεπτυσμένοι ξένοι δεν σαγηνεύονταν από τους αγροίκους τρόπους των ελλήνων κροίσων;). Η περίφημη ετερογονία των σκοπών φρόντισε για μερικές δεκαετίες να μείνουν σχετικά αμόλυντοι από αυτή την επιδημική κουλτούρα οι στιγματισμένοι ως αριστεροί Ελληνες, ακριβώς χάρη στον αποκλεισμό τους από τους διαύλους επαγγελματικής και κοινωνικής ανέλιξης. Αλλά με τη Μεταπολίτευση άλλαξε και αυτό.    

Ο ευφυέστατος Ανδρέας Παπανδρέου καταλάβαινε πολύ καλά τι σήμαινε για την Ελλάδα η κυριαρχία αυτής της τάξης. Αυτό σήμαιναν οι αποστροφές του για την ανάγκη να δημιουργηθούν «νέα τζάκια». Αλλά ο χαρακτήρας του δεν του επέτρεπε να προχωρήσει πέρα από τα όρια του κομματικού συμφέροντος, δηλαδή του εγώ του. Το πείραμα Κοσκωτά, ενδιαφέρον στη σύλληψη, αλλά χονδροειδές και προκλητικό στην εκτέλεση, απέτυχε παταγωδώς. Ο Σημίτης, που καταλάβαινε και αυτός το βάθος του προβλήματος, επέλεξε διαφορετικές μεθόδους, αλλά η δική του προσπάθεια εκσυγχρονισμού προσέκρουσε στην ατολμία του και την περιορισμένη, σε σχέση με τον προκάτοχό του, επιβολή του στον κομματικό μηχανισμό. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ιδεολογικός εκφραστής του σημιτισμού στη λογοτεχνία, ο Νίκος Θέμελης, έγραψε με τη γνωστή τριλογία του μια εποποιία της ελληνικής αστικής τάξης που τελειώνει με την ήττα της.

Η άλλη τάξη, η κατ’ αντιποίησιν τίτλου αστική, με εργαλεία «εκσυγχρονισμένα» στο μεταξύ, αλλά αμείωτη βουλιμία και πάντα νεοπλουτίστικη κουλτούρα έπειτα από τρεις γενιές (πού έχει ξανασυμβεί κάτι τέτοιο;), έφτασε στο κρεσέντο της την περίοδο του ελληνικού lifestyle. Για να γνωρίσει αμέσως έπειτα και η ίδια την ήττα, με τη χρεοκοπία της χώρας, δικό της έργο άλλωστε. Αλλά δεν καταθέτει τα όπλα. Βλέπουμε με τι πείσμα και κυνισμό τα διάφορα υποσύνολά της διεκδικούν την εξαίρεσή τους από οποιαδήποτε μεταρρύθμιση. Για έλλειψη πατριωτισμού της ελληνικής άρχουσας τάξης μιλούν ανοιχτά, και έκπληκτοι, παράγοντες της διεθνούς οικονομικής ελίτ, που δεν είναι δα και οι αγνότεροι πατριώτες. Δεν θα εκπλήσσονταν, αν γνώριζαν το ιστορικό αυτής της τάξης.

Ο Εμφύλιος δεν άφησε πίσω του μια ηττημένη παράταξη αλλά μια ηττημένη χώρα. Ισως κανένας έλληνας συγγραφέας δεν το έδειξε αυτό τόσο καθαρά όσο ο Αλέξανδρος Κοτζιάς. Στα μυθιστορήματά του κυριαρχούν άσχημοι, μίζεροι ανθρώπινοι τύποι, γεμάτοι εγωισμό και ψευδαισθήσεις, αλλά χωρίς πνοή και όραμα. Θλιβερά νευρόσπαστα, δίχως στήριγμα στην αστική παιδεία. Την αστική; Ναι. Γιατί χωρίς αυτή δεν μπορεί να βλαστήσει καμία άλλη.