[Τρίτη άποψη] Αμεση δημοκρατία

Μια σειρά από παράλληλες και από πρώτη όψη ετερόκλητες θεσμικές εξελίξεις μάς εγκαλούν να ξανασκεφτούμε μιαν ιδέα του συρμού: θα λύνονταν άραγε αυτόματα τα προβλήματα της σύγχρονης δημοκρατίας αν καταφεύγαμε σε πολύ μεγαλύτερη δόση «άμεσης δημοκρατίας»; Η απάντηση, πιστεύω, δεν είναι τόσο αυτονόητη όσο θα μπορούσε να θεωρηθεί πριν από λίγες ημέρες.

Η «άμεση δημοκρατία», νοούμενη ως η συχνότερη δυνατή καταφυγή, και για το μεγαλύτερο εύρος θεμάτων, στον φορέα απονομής της εξουσίας, δηλαδή στον λαό, ασφαλώς ακούγεται ως λογική και ευκταία επιλογή, ιδίως σε χώρες και περιόδους με αισθητό έλλειμμα νομιμοποίησης. Η γενίκευσή της όμως, και κυρίως η πρότασή της ως πανάκειας, είναι επικίνδυνες υπό τα δεδομένα λειτουργίας της σύγχρονης δημοκρατίας: την αλληλεπίδραση και συχνά την κυριαρχία του υπερεθνικού επί του εθνικού επιπέδου, την ολοένα και πιο τεχνική φύση πολλών αποφάσεων, την καθοριστική διαμεσολάβηση των μέσων ενημέρωσης και μεγάλων πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων για τον σχηματισμό της πλειοψηφικής γνώμης.

Το αποδεικνύει το πρόσφατο δημοψήφισμα στην Ελβετία σχετικά με τον περιορισμό της ελεύθερης κίνησης εργαζομένων από άλλες χώρες: ο «κυρίαρχος λαός» ψήφισε με εθνικά κριτήρια για ένα ζήτημα που, στην ουσία του, αφορούσε τη σχέση της Ελβετίας με την Ευρωπαϊκή Ενωση. Κάτι που δεν αναδείχθηκε στην προεκλογική εκστρατεία, όπως δεν αναδείχθηκε και το γεγονός ότι οι μετανάστες προέρχονται κυρίως από τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, ενσωματώνονται κατά κανόνα ικανοποιητικά, μπολιάζουν καθοριστικά την οικονομία και τον πολιτισμό της χώρας και, σε κάθε περίπτωση, υπακούουν σε ποιοτικούς και ποσοτικούς κανόνες – τα λεγόμενα «quotas», μόνο που καθορίζονταν σε συμφωνία με την Ευρωπαϊκή Ενωση και όχι μονομερώς από την Ελβετία. Στη δημοκρατία, άμεση ή έμμεση, δεν μπορούν να τίθενται τα πάντα στη λαϊκή κρίση – το πεδίο των δικαιωμάτων είναι και πρέπει να μείνει εκτός κανόνα πλειοψηφίας. Αντίθετα, είναι εύκολο, αλλά υπονομευτικό της δημοκρατίας, να βάζουμε τον λαό να απαντά «ιδεολογικά» («θέλουμε ή αντέχουμε άλλους μετανάστες;») αγνοώντας τα «τεχνικά» δεδομένα και τις συνέπειες της επιλογής του.

Διαφορετικής ασφαλώς λογικής ήταν η απόφαση του γερμανικού ομοσπονδιακού δικαστηρίου να νίψει τα χέρια του σχετικά με τη νομιμότητα ορισμένων μη παραδοσιακών δράσεων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) και να την παραπέμψει στο ευρωπαϊκό δικαστήριο (ΔΕΚ). Οι δικαστές δεν διαθέτουν μεν δημοκρατική νομιμοποίηση, αλλά τη νομιμοποίηση που τους προσδίδει η κατά τεκμήριο ανεξαρτησία και εξειδίκευσή τους οφείλουν να τη μετατρέψουν σε «άμεση» απόφανση. Λέγοντας «όχι» στα μέτρα, λόγω υπέρβασης αρμοδιότητας εκ μέρους της ΕΚΤ, αλλά προσθέτοντας «ωστόσο μπορεί να υπάρχει και άλλη άποψη που ανήκει σε άλλους να την πουν», οι γερμανοί δικαστές αδίκησαν και τον εαυτό τους και το ζήτημα που είχαν να κρίνουν και το λειτούργημά τους: το «όχι» τους δεν είναι πειστικό, αφού ανοιχτά το αμφισβητούν και οι ίδιοι, τα μέτρα δέχτηκαν ένα σημαντικό πλήγμα αξιοπιστίας χωρίς να ακυρωθούν, η «απόφασή» τους είναι μη απόφαση που ο καθένας τη διαβάζει όπως θέλει. Η απέκδυση από τη θεσμική ευθύνη είναι το αντίθετο όχι μόνο της άμεσης αλλά ολόκληρης της δημοκρατίας.

Κάπου ανάμεσα στην αμεσότητα ως πρόφαση δημοκρατίας και ως άρνησή της βρίσκεται η αμεσότητα ως συγκυριακός πολιτικός χειρισμός, όπως εικονογραφείται από την ανακοίνωση θέσπισης του σταυρού για την επιλογή των ελλήνων ευρωβουλευτών. Ασφαλώς ως σύστημα είναι προτιμότερο από το ισχύον, την πλήρη διακριτική ευχέρεια των αρχηγών. Ομως η χωρίς καμία προετοιμασία εισαγωγή του σε μια εκλογική αναμέτρηση που απαιτεί εντελώς ειδικών προσόντων υποψηφίους και χωρίς καμία πρόνοια για διόρθωση του διπλού ελλείμματος εσωκομματικής δημοκρατίας των κομμάτων και στοιχειώδους ενημέρωσης των πολιτών θέτει τις βάσεις για ανατροπή της πρόθεσης από το αποτέλεσμα. Είναι δημοκρατικό ο λαός να αποφαίνεται, αλλά ακόμα δημοκρατικότερο να του δίνονται τα εργαλεία να το κάνει μετά λόγου γνώσεως.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς