Παλιά Πολωνία, νέος εθνικισμός

Στις 11 Νοεμβρίου έκαψαν ένα έργο τέχνης με θέμα ένα ουράνιο τόξο, επιτέθηκαν σε μια κατάληψη για να καθαρίσουν «τα αποβράσματα» και πέταξαν κροτίδες στη ρωσική πρεσβεία. Ηταν απλώς ένας τυπικός εορτασμός της Ημέρας της Ανεξαρτησίας στη Βαρσοβία; Μάλλον όχι. Κάτι ανησυχητικό κερδίζει έδαφος στην Πολωνία.  

Εχουμε συνηθίσει να βλέπουμε νεοφασίστες στα γήπεδα ποδοσφαίρου να φωνάζουν συνθήματα εναντίον των μαύρων ποδοσφαιριστών και να τραγουδούν αντισημιτικά ρεφρέν. Τώρα όμως το φαινόμενο μοιάζει λιγότερο περιθωριακό απ’ ό,τι θα θέλαμε να πιστεύουμε.

Η άνοδος του ακραίου εθνικισμού άρχισε πριν από τρία χρόνια, το 2010. Τροφοδοτήθηκε από τους υποστηρικτές του Λεχ Καζίνσκι, του προέδρου της Πολωνίας, ο οποίος πέθανε σε αεροπορικό δυστύχημα νωρίτερα το ίδιο έτος. Στις 10 Απριλίου 2010, ο πρόεδρος και περίπου 100 ανώτεροι αξιωματούχοι βρίσκονταν καθ’ οδόν για να τιμήσουν την 70ή επέτειο από τη σφαγή του Κατίν, όταν η μυστική Αστυνομία του Στάλιν δολοφόνησε χιλιάδες πολωνούς αξιωματικούς. Το Κατίν είναι μια βαθιά πληγή για τους Πολωνούς. Εμεινε ανοιχτή επί δεκαετίες, εν μέρει επειδή επί κομμουνισμού δεν μπορούσε να συζητηθεί δημοσίως. Κατά την επίσημη σοβιετική εκδοχή, υπεύθυνοι για τη σφαγή ήταν οι Ναζί.

Καθώς η πολωνική αντιπροσωπεία πλησίασε τη ρωσική πόλη Σμολένσκ, το αεροπλάνο συνετρίβη. Σκοτώθηκαν όλοι οι επιβαίνοντες. Κάποιοι από τους υποστηρικτές του Καζίνσκι άρχισαν να μιλούν για ένα «δεύτερο Κατίν». Η χώρα διασπάστηκε στα δύο· σε εκείνους που χαρακτήριζαν τη συντριβή του αεροπλάνου δυστύχημα και σε εκείνους οι οποίοι θεωρούσαν ότι ήταν δολοφονία.  

Τον Ιούλιο του 2011, μια κυβερνητική έρευνα κατέληξε ότι τα αίτια της συντριβής ήταν μεν περίπλοκα, αλλά ξεκάθαρα: οργανωτική αμέλεια, κακή εκπαίδευση των πιλότων, κακές καιρικές συνθήκες και κακή κατάσταση του αεροδρομίου στο Σμολένσκ. Οι εξωφρενικές θεωρίες ωστόσο θέριευαν: οι Ρώσοι δημιούργησαν την ομίχλη, εκτοξεύθηκε μια «βόμβα κενού», το αεροπλάνο τραβήχτηκε στο έδαφος με μαγνήτες, αρκετοί επιβάτες επέζησαν της συντριβής, αλλά τους δόθηκε η χαριστική βολή στο έδαφος…   

Η φιλελεύθερη ιντελιγκέντσια της Πολωνίας επινόησε μια φράση γι’ αυτή την παράνοια: «Θρησκεία Σμολένσκ». Το δόγμα της ήταν ένα μοναδικό εκρηκτικό μείγμα πολωνικού μεσσιανισμού και θρησκευτικού φονταμενταλισμού, ξενοφοβίας και αγάπης του μαρτυρίου. Για τους οπαδούς της πίστης αυτής, κάθε λογικό επιχείρημα για τη συντριβή μετουσιώνεται αυτομάτως σε μία ακόμη απόδειξη της πονηριάς των δολοφόνων. Για τους επικριτές, η «Θρησκεία Σμολένσκ» αντικατοπτρίζει το κομμάτι των Πολωνών που έχουν πρόβλημα να αποδεχθούν τη νεωτερικότητα και τη φιλελεύθερη δημοκρατία.  
Η θεωρία της δολοφονίας κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος, όχι όμως ο πυρήνας των σκληροπυρηνικών εθνικιστών της Πολωνίας. Μπορεί να είναι φοιτητές μαθηματικοί, απόφοιτοι μηχανικοί ή ανειδίκευτοι εργάτες. Είναι άνθρωποι που στερούνται θέσεων εργασίας και προοπτικών. Το ένα τρίτο των νεαρών Πολωνών είναι άνεργο. Τους ενώνει ο θυμός. Μισούν το κατεστημένο και διοχετεύουν την οργή τους σε επιθέσεις – εναντίον μεταναστών, ομοφυλόφιλων ή Ρώσων.