[Διαστάσεις] In memoriam

Τον θυμάμαι εκείνο το βράδυ στη συναυλία του Κώστα Χατζή, στη Σύρο, πέντε χρόνια πριν, ίσως και έξι. Ο Χατζής δεν του άρεσε, εμείς τον πιέσαμε – και η αγαπημένη του, η Ρένα. Περάσαμε πολύ ωραία. Σιγοτραγουδήσαμε, δακρύσαμε, κουτσομπολέψαμε, γελάσαμε. Γελάσαμε πολύ όλες εκείνες τις ημέρες που μας φιλοξένησε στη βίλα του, όπως αποκαλούσα το ησυχαστήριό του στο νησί για να τον πειράξω. Πάντα γελούσες με τον Ρούσσο. Είχε ένα δικό του χιούμορ, καταλυτικό, ανατρεπτικό, που σε παρέσερνε μαζί του.

Σήμερα συμπληρώνεται ένας χρόνος από τον θάνατό του. Και αναρωτιέμαι τι θυμάμαι εντονότερα, τι μου λείπει περισσότερο. Τα υποδειγματικά του κείμενα σ’ αυτήν εδώ την τόσο τυχερή εφημερίδα; Η τρυφερότητά του, η ζεστασιά του, οι συζητήσεις μας, οι καβγάδες μας; Η απόλυτη διαφωνία του με τη χρήση βίας σε μια δημοκρατία, εκείνου, ενός ανθρώπου που έζησε στο πετσί του τη βία της Χούντας; Τα μεσημέρια της Κυριακής που περνούσα πάντα και τον έπαιρνα με τη μηχανή από το σπίτι του – «ήρθε ο αρραβωνιαστικός σου», φώναζε η Ρένα – για να πάμε στην εφημερίδα; Ολα αυτά μου λείπουν, δεν υπάρχει αμφιβολία, κανένα μεσημέρι Κυριακής δεν είναι πια το ίδιο, αλλά πάνω απ’ όλα μου λείπει το χιούμορ του. Σπάνιο προτέρημα σ’ έναν άνθρωπο.

Εγραφε ο Ρούσσος στους «Δρόμους» του, στις 26 Ιουλίου του 2000: «Οι αλήθειες, ακόμη και οι πιο βαθιές, εκφράζονταν πάντα μέσα από ένα πνεύμα κωμωδίας. Ετσι που να μπορεί να πει κανείς πως δεν υπάρχει τίποτα πιο βαθιά φιλοσοφικό όσο το κωμικό. Για να αποκτήσει περισσότερη σοφία, ο άνθρωπος έπρεπε πρώτα να μάθει να γελάει, λέει ο Τζον Κλαρκ, καθηγητής Φιλοσοφίας στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο Λογιόλα». Προφανώς έτσι έκανε και ο ίδιος. Πρώτα έμαθε να γελάει – ποιος ήταν, άραγε, ο δάσκαλός του; – κι ύστερα είχε πια το πεδίο ανοιχτό για να συσσωρεύει σοφία.

Ο ρώσος κριτικός λογοτεχνίας Μιχαήλ Μπαχτίν – συνέχιζε σ’ εκείνο το κείμενο ο Ρούσσος – παρατηρούσε στο κλασικό έργο του «Ο Ραμπελέ και ο κόσμος του» πως το γέλιο αποθεώνει «την απελευθέρωση από την κυρίαρχη αλήθεια και την καθεστηκυία τάξη και καταργεί κάθε ιεραρχία, προνόμιο, κανόνα και απαγόρευση». Φέρεται σε όλες αυτές τις «ιερές αγελάδες» με περιπαιχτική περιφρόνηση και τις υποτάσσει σε καθετί ανθρώπινο και φυσικό, «είναι μια προσωρινή ήττα της θεϊκής και της ανθρώπινης εξουσίας, των αυταρχικών εντολών και απαγορεύσεων, του θανάτου και της μετά θάνατον τιμωρίας…».

Τώρα ξέρετε τι θα έκανε ο Ρούσσος αν δεν είχε φύγει τόσο νωρίς και παρακολουθούσε μαζί μας τον πόλεμο που έχουν εξαπολύσει τις τελευταίες ημέρες οι ιερές αγελάδες εναντίον του χιούμορ στο όνομα του αντισεξισμού; Πρώτος εκείνος θα γελούσε, και θα μας λύτρωνε όλους. Πόσο θα ήθελα να κάνουν το ίδιο τη σημερινή τόσο δύσκολη ημέρα τα κορίτσια του – η γυναίκα του, η αδελφή του, η κόρη του -, να γελάσουν για να νικήσουν προσωρινά τον θάνατο, αλλά ξέρω ότι είναι δύσκολο πολύ. Τις σκέφτομαι…