Τους κλείσαμε την πόρτα

Η Ρακέλ, μια νεαρή γυναίκα που συνάντησα σε ένα ψαράδικο χωριό της Γκάνας, μου περιέγραψε πως αφότου ο σύζυγός της Ρόμπερτ έφυγε για να προσπαθήσει να φτάσει στην Ιταλία, μια ημέρα εκείνη βγήκε στην αυλή και είδε στην πόρτα το φάντασμά του. Ηξερε αμέσως τι σημαίνει αυτό. «Σχεδόν λιποθύμησα», μου είπε. «Ανατρίχιασε όλο το κορμί μου». Την επόμενη ημέρα, έφθασε η είδηση από τη Λιβύη. Ο Ρόμπερτ είχε χαθεί στην Μεσόγειο.

Πρωτοσυνάντησα τη Ρακέλ πριν από μερικά χρόνια, κατά τη διάρκεια της έρευνας για το βιβλίο μου σχετικά με την αφρικανική μετανάστευση στην Ευρώπη, που δεν καταγράφεται. «Το συμβάν με διέλυσε», μου είπε. «Δεν πίστευα ποτέ ότι θα αναγκαστώ να περάσω από αυτή τη διαδικασία, επειδή είμαι πολύ νέα για να είμαι ήδη χήρα. Μόλις αρχίζαμε τις ζωές μας».

Πριν από λίγες ημέρες συνέβη και πάλι στα ανοιχτά της Σικελίας. Δεκάδες πρόσφυγες από την Ανατολική Αφρική πνίγηκαν, αφήνοντας πίσω τους κατεστραμμένες οικογένειες. Η τραγωδία αυτή δεν ήταν ούτε η πρώτη ανάλογη ούτε η τελευταία. Αυτή τη φορά, η διαφορά δεν αφορά μόνο τον αριθμό των ζωών που χάθηκαν, αλλά και το εύρος που πήρε η είδηση.

Αυτή τη φορά, τα πτώματα περισυνελέγησαν. Τα σώματα των μεταναστών συνήθως χάνονται στη θάλασσα, γεγονός που ίσως εξηγεί γιατί ο θάνατός τους αντιμετωπίζεται συχνά ως θέμα ρουτίνας. Οι κραυγές τους δεν φθάνουν σε εμάς από τα βάθη των θαλασσών – ή από τα κέντρα κράτησής τους στη Βόρεια Αφρική που λειτουργούν με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση.

Ας τιμήσουμε τους νεκρούς αρχίζοντας μια συζήτηση για την πορεία που θέλουμε να ακολουθήσει η Ευρώπη σχετικά με τους μετανάστες. Ας συζητήσουμε αν μπορούμε να αποδεχθούμε ότι η τιμή της ασφάλειας και της ευημερίας μας είναι μια συχνή σφαγή στο κατώφλι μας. Οι νεκροί στη Λαμπεντούζα ήταν κυρίως από την Ερυθραία και τη Σομαλία. Αυτό σημαίνει ότι προέρχονταν από χώρες κατεστραμμένες από ένοπλες συγκρούσεις και λιμούς. Προφανώς, δικαιούνταν τη βοήθειά μας. Ο θάνατός τους είναι απαράδεκτος. Οι Αφρικανοί παρακολουθούν τηλεόραση και διαβάζουν εφημερίδες. Γνωρίζουν τους κινδύνους. Η πραγματική τραγωδία είναι ότι επιλέγουν να διασχίσουν τη Μεσόγειο με αυτό τον επικίνδυνο τρόπο επειδή αισθάνονται ότι δεν έχουν άλλη επιλογή. Η Ευρώπη τούς έχει κλείσει την πόρτα.

Ο αριθμός των προσφύγων που φθάνουν στην Ευρώπη από τη θάλασσα είναι σχετικά μικρός, αναδεικνύει όμως ένα μεγαλύτερο θέμα: την αυξανόμενη ανισότητα μεταξύ του βιοτικού επιπέδου στην Ευρώπη και στην Αφρική. Δεν υπάρχει γρήγορη λύση ούτε σύνορα που μπορούν να την επιλύσουν. Ο μοναδικός δρόμος που πρέπει να ακολουθήσουμε είναι η μακροπρόθεσμη δέσμευση στην κοινωνική και οικονομική μεταμόρφωση της Αφρικής.

Στα τέλη αυτής της χρονιάς, η Ευρωπαϊκή Ενωση θα παρουσιάσει ένα νέο σύστημα παρακολούθησης των ευρωπαϊκών συνόρων, το Eurosur. Η χρονική συγκυρία δεν θα μπορούσε να είναι χειρότερη. Το Eurosur αποτελεί το σχέδιο που ονειρεύονται η παγκόσμια βιομηχανία όπλων και οι σκληροπυρηνικοί στα θέματα ασφάλειας. Πώς όμως θα ωφεληθούν η Ευρώπη και οι μετανάστες από το σχέδιο «Ευρώπη φρούριο», μια συνοριακή ζώνη πάνω από την οποία θα περιπολούν μη επανδρωμένα αεροσκάφη, όπως αυτές που βλέπουμε στις ταινίες επιστημονικής φαντασίας;

Η χρήση δισεκατομμυρίων ευρώ από τα χρήματα των φορολογουμένων για να χτιστούν ακόμα ψηλότερα τείχη δεν θα σταματήσει τους πρόσφυγες, επειδή οι λόγοι για τη φυγή τους από τις πατρίδες τους παραμένουν πολλοί. Το μόνο που θα συμβεί είναι ότι θα κάνουν ακόμα πιο απελπισμένες απόπειρες. Οι γραφειοκράτες και οι λομπίστες της βιομηχανίας όπλων βρίσκονται πίσω από τη στρατιωτικοποίηση των συνόρων της ΕΕ, ενώ πολλοί πολιτικοί σιωπούν φοβούμενοι να μιλήσουν. Φαίνεται να δημιουργείται η άποψη ότι ένα νεκροταφείο στο κατώφλι μας αποτελεί, με κάποιο τρόπο, απαραίτητο κακό στη διατήρηση μιας ελεύθερης και ευημερούσας Ευρώπης. Το εύρος της τραγωδίας στα νερά της Λαμπεντούζα θέτει εν αμφιβόλω την ηθική ακεραιότητα της κατάστασης που έχει επιβληθεί στα ευρωπαϊκά σύνορα. Οι ηγέτες της Ευρώπης πρέπει να πάρουν και πάλι στα χέρια τους τον έλεγχο των συνόρων και να δείξουν ότι παραμένουν αφοσιωμένοι στις ευρωπαϊκές αξίες, τις οποίες θαυμάζει όλος ο κόσμος.

Ο Χανς Λουχτ, ανθρωπολόγος στο Ινστιτούτο Διεθνών Μελετών της Κοπεγχάγης, είναι συγγραφέας του βιβλίου «Σκοτάδι πριν από το ξημέρωμα: αφρικανοί μετανάστες που ζουν στο περιθώριο της Νότιας Ιταλίας σήμερα»