Η εκπαίδευση στο Λύκειο

Οπως υπονοείται στον τίτλο, η εκπαίδευση έχει διττό χαρακτήρα, ρόλο και στόχο: εκπαιδευτικό/γνωσιακό και παιδευτικό/παιδαγωγικό. Ο διττός αυτός ρόλος και στόχος υποστηρίζεται στην ελληνική τυπική εκπαίδευση από ένα πλήθος προσφερόμενων μαθημάτων και εκτελούμενων δραστηριοτήτων και διαδικασιών. Οι μαθητές – πρέπει να – εφοδιάζονται με γνώσεις από πολλά και διαφορετικά γνωσιακά αντικείμενα αλλά και να ασκούνται σε μεθόδους και πρακτικές απαραίτητες για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και της δημιουργικής ικανότητάς τους. Ετσι, θα είναι σε θέση να αξιολογούν κριτικά τις πληροφορίες και να τις μετατρέπουν αποτελεσματικά σε γνώσεις. Απώτερος στόχος είναι να συνθέτουν και να εφαρμόζουν τις γνώσεις τους στην καθημερινή τους ζωή ως μορφωμένοι πλέον και ενεργοί πολίτες.

Τα μαθήματα τα οποία διδάσκονται τόσο στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση όσο και στην πρώιμη/γυμνασιακή Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση χαρακτηρίζονται ως μαθήματα γενικής παιδείας και εξυπηρετούν εξίσου και τους δύο στόχους της εκ-παίδευσης. Στην ύστερη/λυκειακή – μη υποχρεωτική – Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, όμως, ο εκπαιδευτικός/γνωσιακός στόχος πρέπει να ενισχύεται και με μαθήματα προσανατολισμού, τα οποία εξειδικεύουν το γνωσιακό υπόβαθρο σε αντικείμενα ειδικού ενδιαφέροντος του κάθε μαθητή.  

Παρότι οι απόψεις σχετικά με τις προτεινόμενες αλλαγές στο λύκειο είναι πολλές και κάποτε αντικρουόμενες, θεωρώ ότι η προσέγγιση του νέου σχεδίου για τη λυκειακή εκπαίδευση ίσως είναι η βέλτιστη όσον αφορά την επιλογή και διαδικασία μαθημάτων προσανατολισμού, αλλά και την ενίσχυσή τους προοδευτικά από τη β’ στην γ’ τάξη.

Οι απόφοιτοι της λυκειακής εκπαίδευσης διεκδικούν τη συνέχιση των σπουδών τους στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, σε εξειδικευμένα επιστημονικά και τεχνολογικά πεδία, ή αναζητούν την εργασιακή αποκατάστασή τους σε εξειδικευμένα επαγγέλματα. Ομως έως τώρα η απαραίτητη εξειδίκευση φαίνεται ότι δεν ήταν επαρκής. Χαρακτηριστικά αναφέρω ότι οι νεοεισερχόμενοι φοιτητές σε πανεπιστημιακά τμήματα φυσικής χρειάζονται εντατική προετοιμασία στη φυσική – αλλά και στα μαθηματικά – για να προσαρμοσθούν και να αντεπεξέλθουν στο απαιτητικό πρόγραμμα εκπαίδευσής τους στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Επίσης, είναι χαρακτηριστικά τα ελλείμματα των ελλήνων μαθητών στις Διεθνείς Ολυμπιάδες Φυσικής έναντι των συναδέλφων τους από τις περισσότερες χώρες, όπως προκύπτει από την εμπειρία συμμετοχής τους τόσα χρόνια. Οι έλληνες μαθητές/απόφοιτοι λυκείου υστερούν τόσο σε θεωρητικές γνώσεις όσο και σε πειραματικές δεξιότητες. Στο λύκειο, έως τώρα, διδάσκεται ένα πολύ μικρό ποσοστό των θεματικών οι οποίες διδάσκονται στις περισσότερες άλλες χώρες, ενώ όσον αφορά τον πραγματικό πειραματισμό, απαραίτητο στοιχείο των φυσικών επιστημών και της εκπαίδευσης σε αυτές τις χώρες, στα λύκεια της χώρας μας διενεργείται αποσπασματικά ή δεν διενεργείται καθόλου, λόγω έλλειψης χρόνου ή/και ενδιαφέροντος. Η λειτουργία ομάδων μαθημάτων προσανατολισμού στις τελευταίες δύο τάξεις του λυκείου θα επιτρέψει την κάλυψη περισσοτέρων θεματικών και σε μεγαλύτερο βάθος, όπως και τη διάθεση χρόνου για πρακτικές εφαρμογές και πειραματικές δραστηριότητες.

Επιπλέον, η μείωση των εξεταζομένων μαθημάτων για την εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση σε τέσσερα ανά επιστημονικό πεδίο εξειδίκευσης, έχει ως αποτέλεσμα τη δραστική αύξηση των ωρών διδασκαλίας τους στο σχολείο και επιτρέπει την ελάφρυνση των οικονομικών βαρών της ελληνικής οικογένειας. Ακόμη, οι τράπεζες θεμάτων για όλα τα μαθήματα (σε διδακτέα όμως ύλη που θα μπορεί να εξαντλείται στον πραγματικό διατιθέμενο χρόνο διδασκαλίας) θα περιορίσουν τις διαφορετικές «προσεγγίσεις» σε κάθε σχολείο, θα δώσουν την ευκαιρία σε εκπαιδευτικούς και μαθητές να προετοιμασθούν ώστε να μην έχουν οι μαθητές γνωσιακά κενά στην επόμενη τάξη και αυτό μπορεί να γίνει μόνο με ενιαία κάλυψη της προβλεπόμενης «ύλης» σε όλα τα σχολεία.

Οι αλλαγές τις οποίες επιφέρει το νέο σχέδιο στη διάκριση του απολυτηρίου του λυκείου από τις εισαγωγικές εξετάσεις για τα τριτοβάθμια εκπαιδευτικά ιδρύματα είναι στη σωστή κατεύθυνση, αν και όχι στον βαθμό ο οποίος κατά τη γνώμη μου απαιτείται. Οι εξετάσεις για τη λήψη του απολυτηρίου του λυκείου θα προηγούνται των εξετάσεων για την εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, θα γίνονται δε -και αυτές, έστω και κατά το ήμισυ – με κεντρικά θέματα από βάσεις δεδομένων, ώστε κανείς μαθητής να μην απαξιώνει με την απουσία του ή την αδιαφορία του τα υπόλοιπα εκτός της κατεύθυνσης μαθήματα. Ακόμη, η συμμετοχή με κάποιους συντελεστές των τελικών βαθμών προαγωγής από τάξη σε τάξη και απόλυσης από το λύκειο με αντικειμενική αναδιαμόρφωσή τους (με βάση τον μέσο όρο των πανελληνίως εξεταζομένων μαθημάτων) ως πέμπτου βαθμού για την εισαγωγή στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση βοηθά να μην απαξιώνονται κάποια γνωσιακά αντικείμενα και να μη θεωρείται δεδομένη η επιτυχία στα αντίστοιχα μαθήματα από τον τοπικό μικρόκοσμο του κάθε σχολείου, χωρίς παρακολούθηση ή μελέτη. Η άποψη περί νέων λυκείων-εξεταστικών κέντρων είναι άδικη, αφού δεν αυξάνονται οι εξετάσεις (όλες οι εξετάσεις προβλέπεται να γίνονται μέσα στο σχολείο και τα γραπτά να διορθώνονται από τον διδάσκοντα εκπαιδευτικό), αλλά αντικειμενικοποιούνται και κανονικοποιούνται πανελλαδικά για την εισαγωγή, και μόνο, στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.

Η προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι εφόσον οι εξετάσεις για την εισαγωγή στα ιδρύματα της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης θα είναι πλέον διαφοροποιημένες και ανεξάρτητες από αυτές για την προαγωγή ή απόλυση από το λύκειο, πρέπει να διενεργούνται σε θεματικές ενότητες οι οποίες έχουν διδαχθεί και στις τρεις τάξεις του λυκείου. Αυτό θα ενισχύσει τον εκπαιδευτικό/γνωσιακό ρόλο του λυκείου, τόσο για τους μαθητές οι οποίοι θα συνεχίσουν τις σπουδές τους στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, όσο και για αυτούς που θα διεκδικήσουν μετά το λύκειο επαγγελματική αποκατάσταση. Οι καιροί απαιτούν διαρκώς περισσότερες γνώσεις και δεξιότητες εφαρμογής τους, ο δε διεθνής συναγωνισμός – ή ακριβέστερα ανταγωνισμός – για τους μαθητές/πολίτες (και) της χώρας μας γίνεται διαρκώς σκληρότερος.

Επίσης, πιστεύοντας ότι οι όποιες αλλαγές πρέπει να εντάσσονται σε ένα γενικότερο – και απαραίτητο πλέον – μεταρρυθμιστικό εγχείρημα στον χώρο της εκπαίδευσης, θεωρώ ότι αυτό θα πρέπει – απαραίτητα – να περιλαμβάνει και τη διαρκή αξιολόγηση των εκπαιδευτικών, αρχής γενομένης από τους καθηγητές πρώτης βαθμίδας των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Η αξιολόγηση των τελευταίων σε τακτά χρονικά διαστήματα στα οποία πρέπει να επιβεβαιώνουν την επιστημονική / ερευνητική / συγγραφική / εκπαιδευτική τους εγρήγορση θα τους νομιμοποιεί να αξιολογούν άλλους εκπαιδευτικούς. Οσον αφορά την αξιολόγηση των εκπαιδευτικών της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης νομίζω ότι πρέπει να αξιοποιηθεί η εμπειρία τού – κατά τη γνώμη μου επιτυχούς – εγχειρήματος της αξιολόγησης για πρώτη φορά του εκπαιδευτικού δυναμικού των Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.

Ο Γεώργιος Θεοφ. Καλκάνης είναι καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής και στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δ.Ε. του Πανεπιστημίου Αθηνών. Εχει εργασθεί στα Πανεπιστήμια Harvard, Perdue και Wisconsin και στο Ερευνητικό Κέντρο CERN