Αυτός ο πόλεμος δεν τελείωσε

Σαν σήμερα (με το εν ισχύι ημερολόγιο) πριν από ακριβώς εκατό χρόνια ξέσπασε ο Δεύτερος Βαλκανικός Πόλεμος. Παρ’ όλο που διάρκεσε μόνον έναν μήνα, υπήρξε ασύγκριτα αγριότερος από τον πρώτο – οι απώλειες, για παράδειγμα, του ελληνικού Στρατού ήταν σε αυτόν τον ένα μήνα διπλάσιες από ό,τι στους πέντε μήνες του προηγούμενου πολέμου. Ηταν ο πρώτος ολοκληρωτικός πόλεμος στη νεότερη ευρωπαϊκή Ιστορία. Ούτε η ελληνική ούτε η διεθνής βιβλιογραφία έχουν δώσει την προσοχή που αξίζει σε αυτή τη δεύτερη βαλκανική σύρραξη,  μολονότι ήταν δυσοίωνα «σύγχρονη» (σε αντίθεση με την πρώτη) και, από πολλές απόψεις, κάτι σαν σκηνές προσεχώς από το δράμα που θα ζούσε η Ευρώπη στη συνέχεια του εικοστού αιώνα. Ηταν ένας πόλεμος με πολλά διδάγματα, που ειδικά εμείς οι Ελληνες, αν και συμπρωταγωνιστές του, ξεχάσαμε γρήγορα, πράγμα που έμελλε να πληρώσουμε ακριβά.

Το πρώτο και πιο εξόφθαλμο δίδαγμα για την Ελλάδα αφορά τη σπουδαιότητα των συμμαχιών. Δεν είναι ευρύτερα γνωστό σήμερα πόσους συμβιβασμούς και υποχωρήσεις έκανε ο Βενιζέλος, τόσο πριν από τον πρώτο όσο και πριν από τον δεύτερο πόλεμο, έχοντας απέναντί του όχι μόνο την αντιπολίτευση αλλά και το λαϊκό αίσθημα, για να μη βρεθεί η Ελλάδα απομονωμένη, για να γίνει δεκτή πάση θυσία στον συνασπισμό Σερβίας – Μαυροβουνίου – Βουλγαρίας στην πρώτη περίπτωση, για να προχωρήσει η συμμαχία με τη Σερβία εναντίον της Βουλγαρίας στη δεύτερη. Ηταν κινήσεις υψηλού ρίσκου, όπως παραδέχτηκε και ο ίδιος. Αλλά χωρίς αυτές η Ελλάδα θα είχε βγει χαμένη. Στον πρώτο πόλεμο είτε θα είχε γνωρίσει ένα νέο 1897 είτε θα είχε μείνει έξω από τον χορό και κάτω από τον Πηνειό. Στον δεύτερο θα είχε πιθανότατα ηττηθεί από τη Βουλγαρία, που, όπως ήξερε και προειδοποιούσε εμπιστευτικά το ελληνικό Επιτελείο, είχε συντριπτική στρατιωτική υπεροχή. Δέκα χρόνια αργότερα, στη Μικρασία, το μάθημα αυτό αγνοήθηκε και ήρθε η τραγωδία. Φοβάμαι πως και σήμερα πολλοί ανάμεσά μας επιμένουν να το αγνοούν. Γιατί οι συμμαχίες δεν κρίνουν μόνο τις πολεμικές εκστρατείες. Κρίνουν και τις πολιτικές.

Ομως (δεύτερο δίδαγμα) οι συμμαχίες είναι δεσμοί συμφέροντος, όχι αγάπης! Γι’ αυτό οι χτεσινοί σύμμαχοι γίνονται συχνότατα οι σημερινοί εχθροί και αντίστροφα. Κοινότοπο δίδαγμα βέβαια, αφού επαναλαμβάνεται σε σχεδόν κάθε κεφάλαιο της παγκόσμιας Ιστορίας. Αλλά εμείς οι Ελληνες φαίνεται πως δυσκολευόμαστε πολύ να το εμπεδώσουμε, γι’ αυτό δεν παύουμε να βλέπουμε την ξένη πολιτική απέναντί μας μέσα από τα δίχρωμα γυαλιά του φιλελληνισμού – μισελληνισμού. Ισως δεν υπάρχει άλλο ιστορικό παράδειγμα συμμαχίας που να διαλύθηκε τόσο γρήγορα και τόσο βίαια μετά την επίτευξη του άμεσου στόχου της όσο η βαλκανική. Γιατί πίσω από τα συμφέροντα που ένωσαν προσωρινά τα βαλκανικά κράτη άλλα, ασυμφιλίωτα συμφέροντα έσπρωχναν να βγουν στο προσκήνιο. Ελπίδες ή και απαιτήσεις για υποστήριξη βασισμένες σε «αδελφούς λαούς», στο «ομόδοξο», σε «ιστορικές οφειλές», στα «φιλελληνικά αισθήματα» ξένων πολιτικών ηγετών και αξιωματούχων συνιστούν ύψιστη αφέλεια, την οποία ο εξυπνότερος λαός του κόσμου έχει αποδείξει επανειλημμένα ότι ξέρει να αποθεώνει.     

Και τώρα θα μπούμε σε βαθιά νερά. Ο Πρώτος Βαλκανικός Πόλεμος έγινε με αίτημα την απελευθέρωση αλύτρωτων ομοεθνών (Ελλήνων, Βουλγάρων, Σέρβων) από τον οθωμανικό ζυγό. Ηταν μια σύγκρουση ανάμεσα σε νεότευκτα εθνικά κράτη, από τη μια, και μια αρχαϊκή πολυεθνική αυτοκρατορία σε σήψη, από την άλλη.  Αντίθετα, ο δεύτερος ήταν μια σύγκρουση εθνικισμών για τη διανομή των απελευθερωμένων (με ή χωρίς εισαγωγικά), οικονομικά και γεωπολιτικά πολύ σημαντικών εδαφών, δηλαδή της Μακεδονίας. Αυτό ήταν που τον έκανε τόσο σκληρότερο από τον πρώτο και ένας από τους βασικούς λόγους που τον έκαναν τόσο σύγχρονο. Ως σύρραξη ανάμεσα σε κρατικά παγιωμένους εθνικισμούς, ανάμεσα στη νεωτερικότητα και τη νεωτερικότητα (γιατί το εθνικό κράτος ήταν τότε ένας ιστορικός νεωτερισμός, τόσο στα Βαλκάνια όσο και αλλού στην Ευρώπη), προφήτευε και εγκαινίαζε το είδος πολέμων που επρόκειτο να αφαιμάξουν την ήπειρό μας στη διάρκεια του εικοστού αιώνα. Ειδικά για την περιοχή μας, αλλά όχι μόνο γι’ αυτήν, η φύση και η φρίκη αυτού του πολέμου δείχνει πόσο σημαντική είναι η ένταξή της σε ένα υπερεθνικό ή μεταεθνικό μόρφωμα, πολιτικό, οικονομικό και πολιτισμικό, που να αποτρέπει τέτοιους αιματηρούς ανταγωνισμούς, κάνοντάς τους περιττούς.

Αν χαθεί η ομπρέλα της Ευρωπαϊκής Ενωσης, που έχει αρχίσει ήδη να κάνει τρύπες, η χερσόνησος του Αίμου είναι πολύ πιθανό ότι θα ποτιστεί ξανά με αίμα. Η αρχέγονη μήτρα είναι ακόμη γόνιμη. Εχω γυρίσει τα Βαλκάνια, έχω μιλήσει με ανθρώπους όλων των εθνών τους, όλων των ηλικιών και όλων των κοινωνικών ομάδων. Πίσω από την καλή προαίρεση, τη φιλόξενη συμπεριφορά, τις επικλήσεις των κοινών παραδόσεων κ.λπ. μπορούσα συχνά να διακρίνω παλιές μνησικακίες, ανομολόγητες διεκδικήσεις, βαθιά ριζωμένα σύνδρομα εθνοφυλετικού μυστικισμού και θυματισμού, που μερικές φορές, όταν διάβαιναν το κατώφλι της συνείδησης, σάστιζαν και ανησυχούσαν ακόμη και τους ίδιους τους φορείς τους. Τα Βαλκάνια είναι κάτι που δεν εξορθολογίζεται εύκολα, ούτε από την παγκοσμιοποίηση…

Τέλος (συμβατικά, γιατί το θέμα είναι ανεξάντλητο), σε κανέναν προηγούμενο πόλεμο της νεότερης ευρωπαϊκής Ιστορίας, με την εξαίρεση του Τριακονταετούς, που έγινε όμως τρεις αιώνες νωρίτερα, ο άμαχος πληθυσμός δεν υπέφερε τόσο πολύ. Η Ευρώπη σοκαρίστηκε από τις εκτεταμένες ακρότητες εναντίον των αμάχων, από όλες τις αντιμαχόμενες πλευρές. Αλλά τις απέδωσε (όπως θα έκανε πάλι, πολύ πιο ασυγχώρητα, στο τέλος του αιώνα) στην «εγγενή» βαλκανική βαρβαρότητα. Δεν κατάλαβε καθόλου ότι είχαμε μπει στην «εποχή των άκρων», για να θυμηθούμε τον Χόμπσμπομ. Τα πελώρια κύματα προσφύγων που προκάλεσαν οι δύο βαλκανικοί πόλεμοι, ιδιαίτερα ο δεύτερος, ήταν και αυτά κάτι πρωτόφαντο και πολύ «σύγχρονο». Αργότερα η Ευρώπη θα ζούσε επανειλημμένα στο πετσί της αυτό το φαινόμενο και σήμερα το ξαναζεί. Δυστυχώς, εμείς στην Ελλάδα το ζούμε εντονότερα.

Σαν σήμερα άρχιζε εκείνος ο πόλεμος. Το αύριό του λες και δεν ξημέρωσε ακόμη…