Η άπνοια του πνεύματος

Σωστά τα όσα είπε ο Νάνος Βαλαωρίτης, με αφορμή το αντιρατσιστικό νομοσχέδιο, για την ψοφοδεή και υστερόβουλη στάση της ελληνικής διανόησης (αν και τα ανακάτεψε με τα γνωστά θυματολάγνα στερεότυπα για στοχοποίηση της Ελλάδας από τους κακούς ξένους). Σωστές και οι παρατηρήσεις του Αλέκου Παπαδόπουλου για την αποτυχία των μεταπολιτευτικών ελίτ, ανάμεσά τους και της πνευματικής, εξαιτίας ειδικά της οποίας «η χώρα αντλεί ακόμη κυρίως από τα αποθέματα της πνευματικής παραγωγής που ανακόπηκε στα μέσα της δεκαετίας του ’60» και η ελληνική κοινωνία «δεν ολοκληρώθηκε πολιτισμικά και εντέλει δεν ολοκληρώθηκε και θεσμικά».

Είναι πράγματι καταθλιπτική η σύγκριση, υποβαλλόμενη και από την ένταση της επικαιρότητας, με τη γειτονική Τουρκία, όπου εδώ και χρόνια δημοσιογράφοι, συγγραφείς, καλλιτέχνες, πανεπιστημιακοί συγκρούονται θαρραλέα τόσο με τα εθνικά ταμπού όσο και με τον νέο καθεστωτισμό, πληρώνοντας συχνά βαρύ τίμημα. Και επειδή ακούω ήδη την ένσταση ότι εμείς είμαστε πιο ευρωπαϊκή, δημοκρατική, ανοιχτόμυαλη, ομοιογενής κοινωνία από την τουρκική (δηλαδή η αφεντιά μας δεν δίνει και πολλές λαβές για κριτική), αντιπροτείνω τη σύγκριση με οποιαδήποτε άλλη ευρωπαϊκή χώρα. Πιστέψτε με, γιατί το έχω ψάξει πολύ αυτό το ζήτημα, πουθενά δεν θα βρούμε πνευματική ελίτ με τον κομφορμισμό και την αδράνεια της ελληνικής. Οι εξαιρέσεις στους κόλπους της ασφαλώς δεν αρκούν για να αλλάξουν τη γενική εικόνα της, άσε που οι κόλποι αυτοί το συνηθίζουν να αποβάλλουν τέτοιες εξαιρέσεις.

Τα αίτια βρίσκονται, όπως υπαινίχτηκε και ο Αλέκος Παπαδόπουλος, στη μετάλλαξη που γνώρισε αυτή η κρίσιμης σημασίας κοινωνική κατηγορία στη Μεταπολίτευση. Με την τομή που έφερε το 1974 ή και λίγο νωρίτερα, στα τελευταία χρόνια της δικτατορίας, άρχισε μια διαδικασία αφομοίωσης των ενοχλητικών διανοουμένων στο σύστημα. Πρωταρχικός μοχλός αυτής της εξέλιξης ήταν ο γρήγορος πολλαπλασιασμός των κρατικών πολιτισμικών φορέων (τηλεόραση, Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου κ.λπ.), που υπόσχονταν στα στελέχη τους προσόδους και δυνατότητες κοινωνικής ανέλιξης. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 η πορεία αυτή επιταχυνόταν με ιλιγγιώδεις ρυθμούς, χάρη σε τρεις καινούργιους παράγοντες: την άνοδο στην εξουσία ενός κόμματος με ιδεολογικό προφίλ βολικό για την πλειονότητα της διανόησης και ιδιαίτερα γενναιόδωρο σε παραχωρήσεις προς αυτή, την εύκολη, μέσω του διεθνούς δανεισμού, πρόσβαση στο χρήμα (ένα μέρος του οποίου διοχετευόταν στον πολιτισμό, αλλά με άνισα και αδιαφανή κριτήρια) και τις διαρκώς αυξανόμενες ευκαιρίες ατομικού οφέλους από τη χρηματοδότηση ευρωπαϊκών προγραμμάτων για τον πολιτισμό (πληρωμένα ταξίδια στο εξωτερικό για συμμετοχή σε πολιτισμικές διοργανώσεις, υποτροφίες για συγγραφείς κ.λπ.).

Πολύ γρήγορα διαμορφώθηκε έτσι ένα στρώμα «πνευματικών ανθρώπων» κρατικοδίαιτο, προσοδοθηρικό, θεσιθηρικό, αριβιστικό, εγωπαθές και άπληστο, σε εντυπωσιακή αντιστοιχία με τη γενικότερη εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας, αλλά σε εντυπωσιακότερη αντίθεση με τον ρόλο που αναμένεται από μια πνευματική ηγεσία. Δεν έχουν δει, και ίσως δεν δουν ποτέ, το φως της δημοσιότητας τα απίστευτα ποσά που κατέληξαν με διάφορες λοβιτούρες στις τσέπες προβεβλημένων «πνευματικών ανθρώπων» κατά το όργιο σπατάλης το οποίο σημάδεψε τη διοργάνωση «Θεσσαλονίκη Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης» το 1997, για να περιοριστώ σε ένα από τα θλιβερότερα παραδείγματα.

Από μια ελίτ με τέτοια χαρακτηριστικά δεν μπορεί να περιμένει κανείς να διαπαιδαγωγήσει το έθνος, πολύ περισσότερο να υψώσει κριτική φωνή κόντρα στο ρεύμα, όσο στραβή κατεύθυνση και αν έχει αυτό το ρεύμα. Σε όλη τη διάρκεια της Μεταπολίτευσης η μεγάλη πλειονότητα της διανόησής μας σερνόταν πίσω από τις εκάστοτε διαθέσεις της μάζας, τις πολιτικές ή κοινωνικές μόδες και τις εθνικές ψυχώσεις, είτε εκ του πονηρού είτε από πνευματική νωθρότητα. Δόξασε την κυρίαρχη μυθολογία της Αριστεράς τη δεκαετία του ’80, ευλόγησε ή ανέχτηκε αμέσως έπειτα την ανερχόμενη αμοραλιστική κουλτούρα του λάιφσταϊλ, έκανε λίγο αργότερα καινούργια στροφή 180 μοιρών για να μη χάσει το τρένο της «πατριωτικής έξαρσης», δηλαδή της εθνικιστικής υστερίας λόγω του Μακεδονικού, συμπαρατάχτηκε με τους «αδελφούς Σέρβους» αθωώνοντάς τους για το Κόσοβο και τη Σρεμπρένιτσα, και κατόπιν έτρεξε να εξασφαλίσει προνομιούχες θέσεις στο τραπέζι της μεγαλύτερης (και ύστατης) ευωχίας που γνώρισε η Μεταπολίτευση. Και από τότε που πτωχεύσαμε, δεν έχει βρει να αρθρώσει κάτι πιο προωθημένο από θρηνωδίες για το κακό που μας βρήκε και κατάρες για τους ξένους που μας έβαλαν στο μάτι. Στο όντως απαράδεκτο δημοσίευμα του γερμανικού «Focus», πριν από δύο χρόνια, η Εταιρεία Συγγραφέων, της οποίας μέλος είμαι και εγώ, απάντησε με επιχειρηματολογία και ύφος που θα ζήλευε ο Τράγκας.

Επειδή ο κόσμος δεν είναι κουτός, έχει καταλάβει εδώ και καιρό με τι σόι πνευματική ηγεσία έχει να κάνει, γι’ αυτό δεν δίνει σημασία στις όποιες «παρεμβάσεις» της. Οι διαμαρτυρίες των «πνευματικών ανθρώπων» για την κατάργηση του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, για να αναφέρω ένα πρόσφατο παράδειγμα, δεν συγκίνησαν κανέναν. Οι εξανιστάμενοι, πολλοί από τους οποίους σηκώνουν, κατά τα άλλα, λάβαρα αντίστασης στη «νέα Κατοχή», ανέχονταν επί εννέα χρόνια να διευθύνεται ο βασικός θεσμός για την προώθηση των ελληνικών γραμμάτων από μια αλλοδαπή που καλά καλά δεν ήξερε ελληνικά, ασκούσε προσωπική πολιτική και γύρω της είχε σχηματιστεί από ανθρώπους του χώρου μια αυλή με προνομιακή μεταχείριση. Πολύ καλά έκανε και το έκλεισε αυτό το μαγαζί ο Τζαβάρας, όποια και αν ήταν τα απώτερα κίνητρά του.

Οι κριτικοί, αληθινά παρεμβατικοί διανοούμενοι έχουν εκλείψει από τότε που μας άφησαν χρόνους ο Τσαρούχης και ο Χατζιδάκις. Και μιας και ο λόγος για τον Χατζιδάκι, αν η διευθύντρια του σχολείου που απαγόρευσε το τραγούδι του για τον Κεμάλ ως φιλοτουρκική προπαγάνδα στηλιτεύτηκε (και δικαίως) για τη στενομυαλιά και την απαιδευσία της, τι να πούμε για τη δασκάλα που ήθελε να διδάξει σε παιδιά του Δημοτικού ότι «αυτός ο κόσμος δεν θ’ αλλάξει ποτέ»; Δεν είναι άραγε και αυτό ένα δείγμα για το πόσο ξένη προς τον ρόλο της έχει γίνει η πνευματική μας τάξη;