Η πρόκληση της ποιότητας

Η αναδιάρθρωση των ΑΕΙ που επιχειρείται με το σχέδιο «Αθηνά» σηματοδοτεί στροφή από το παράδειγμα της εκπαιδευτικής πολιτικής των τελευταίων δεκαετιών. Οι προσδοκίες για κοινωνική άνοδο ικανοποιούνταν με τη μεγάλη αύξηση των φοιτητών,  ενώ με τον γεωγραφικό κατακερματισμό ιδρυμάτων και τμημάτων ενισχυόταν η τοπική κατανάλωση στην περιφέρεια. Εξάλλου, ο μεγαλύτερος εργοδότης των αποφοίτων ΑΕΙ – το Δημόσιο – δεν αποζητούσε παρά τα τυπικά «χαρτιά» για την πρόσληψη και τη μετέπειτα ιεραρχική εξέλιξη. Τα ελεύθερα επιστημονικά επαγγέλματα (δικηγόροι, γιατροί, μηχανικοί, φαρμακοποιοί) διατηρούσαν την ελκυστικότητά τους, εξασφαλίζοντας προστασία και προνόμια από το κράτος. Από την άλλη πλευρά, οι ελίτ της χώρας αδιαφορούσαν για την ποιότητα των ΑΕΙ. Οι οικονομικές ελίτ αντλούσαν τεχνογνωσία πρωτίστως από το εξωτερικό, ενώ οι κοινωνικές ελίτ αναπαράγονταν στα καλά πανεπιστήμια του εξωτερικού. Το κράτος προγραμμάτιζε, δήθεν, τις ανάγκες του σε πτυχιούχους καθορίζοντας τον αριθμό των εισακτέων κάθε χρόνο λεπτομερώς! Ανά τμήμα δηλαδή, ούτε καν ανά ίδρυμα. Είχε, άλλωστε, την επίπλαστη – όπως περίτρανα αποδείχθηκε – άνεση να «διορθώνει» τις δήθεν «αστοχίες» του προσλαμβάνοντας όσους περίσσευαν ως δήθεν «αδιόριστους». Ετσι αποκτήσαμε, για παράδειγμα, τους περισσότερους, αναλογικά, δασκάλους και καθηγητές Μέσης Εκπαίδευσης από κάθε άλλη χώρα στον πλανήτη, χωρίς να αποκτήσουμε τη συγκροτημένη και ποιοτική εκπαίδευσή τους στα πανεπιστήμια που είναι απαραίτητη. Τα ΑΕΙ και κυρίως τα πανεπιστήμια, για να αυξήσουν το μερίδιό τους από τους πόρους του κράτους και το κύρος τους, προσαρμόστηκαν επιδιώκοντας την αύξηση της ελκυστικότητάς τους και τη θέση τους στις προτιμήσεις των φοιτητών. Ακόμα και μεταπτυχιακά προγράμματα επεκτάθηκαν εξυπηρετώντας, πρωτίστως, τον σκοπό της πρόσληψης στο Δημόσιο.

Το μέλλον όμως δεν θα είναι ίδιο με το παρελθόν. Η ιστορικά διαμορφωμένη στενή σύνδεση των πανεπιστημίων με την εκπαίδευση των υπαλλήλων του κράτους έχει πλέον καταρρεύσει. Λίγοι στο μέλλον φοιτητές και λίγοι ήδη άνεργοι πτυχιούχοι θα απορροφηθούν στο Δημόσιο. Τα ΤΕΙ και τα πανεπιστήμια, χωρίς ριζική αναδιάρθρωση θα οδηγούν πτυχιούχους μαζικά στην ανεργία, στην υποαπασχόληση, στην ετεροαπασχόληση, στη διάψευση προσδοκιών ή στην αιμορραγία της μετανάστευσης. Επείγει, συνεπώς, ο ριζικός αναπροσανατολισμός των ΑΕΙ από την εκπαίδευση – πρωτίστως – υποψήφιων υπαλλήλων ενός υπερδιογκωμένου κράτους με χαμηλής ποιότητας υπηρεσίες στην εκπαίδευση επιστημόνων με υψηλές ικανότητες, που θα απασχοληθούν κυρίως στον ιδιωτικό τομέα και θα είναι επίσης ικανοί να δημιουργήσουν τις δικές τους καινοτόμες, διεθνώς ανταγωνιστικές επιχειρηματικές δραστηριότητες.

Η αναδιάρθρωση των ΑΕΙ είναι επομένως αναγκαία. Η επιτυχία της όμως δεν θα κριθεί ούτε από το μέγεθος των αντιδράσεων που προκαλεί και τις πιέσεις τοπικών πολιτευτών ούτε από τις πιθανές επιπτώσεις της στους ενδοκυβερνητικούς, εσωκομματικούς και διακομματικούς συσχετισμούς. Θα κριθεί από την ικανότητα των ΑΕΙ να αντιμετωπίσουν την πρόκληση που σήμερα αντιμετωπίζουν. Η πρόκληση δεν είναι η επιβίωσή τους με τον υπάρχοντα προσανατολισμό μετά τη σημαντική μείωση της χρηματοδότησης που έχουν υποστεί και τη δύσκολη ανανέωση του προσωπικού τους που συνταξιοδοτείται. Η πραγματική πρόκληση είναι εάν θα καταφέρουν, στο δημοσιονομικά περιορισμένο πλαίσιο της χώρας, να ανταποκριθούν στις εκπαιδευτικές ανάγκες που δημιουργεί ο βαθύτερος μετασχηματισμός του ελληνικού κράτους και του παραγωγικού του μοντέλου.

Οσοι δεν βλέπουν αυτή τη βαθύτερη αλλαγή απλώς εθελοτυφλούν. Οσοι προσδοκούν την αλλαγή της ευρωπαϊκής πολιτικής, πιστεύοντας ότι η πολυσυζητημένη στροφή από τη λιτότητα στην ανάπτυξη θα σημάνει την εκ νέου διόγκωση του ελληνικού κράτους, απλώς δημαγωγούν. Οσοι πάλι προτάσσουν την ύπαρξη συνολικού σχεδίου για την ανάπτυξη της χώρας ως προϋπόθεση για την αναδιάρθρωση των ΑΕΙ κάνουν λάθος. Τέτοιες προβλέψεις για το σύνολο των μελλοντικών αναγκών σε ανθρώπινο δυναμικό υψηλών ικανοτήτων είναι καταδικασμένες σε αποτυχία. Στις σημερινές συνθήκες παγκοσμιοποίησης, όπου κεφάλαια και άνθρωποι μετακινούνται πιο ελεύθερα από ποτέ, τέτοιες προβλέψεις είναι ακόμα δυσκολότερες, ενώ οι παλαιότερες ανέσεις για «διορθώσεις αστοχιών» δεν υπάρχουν. Ασφαλέστερη εγγύηση από την ποιότητα των ιδρυμάτων για να επενδύσουμε – ως κράτος και ως πολίτες – δεν υπάρχει. Ο νέος προσανατολισμός των σπουδών στην οικοδόμηση ικανοτήτων και την ανάπτυξη δεξιοτήτων των φοιτητών είναι ο μόνος δρόμος. Ο διάλογος ουσίας επείγει να αρχίσει. Μια δεύτερη «Αθηνά», στο ύψος των πραγματικών προκλήσεων, δεν πρέπει να αργήσει.

Ο Αποστόλης Δημητρόπουλος (PhD, London School of Economics) εργάζεται στην Αρχή για τη Διασφάλιση και Πιστοποίηση της Ποιότητας στην Ανώτατη Εκπαίδευση.