Τότε που η ουτοπία έμοιαζε εφικτή

Πέθανε μόλις στα σαράντα τέσσερά του και όμως κατάφερε να βάλει τη σφραγίδα του στο μοντερνιστικό ρεύμα της λογοτεχνίας του Εικοστού Αιώνα. Ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ (1896-1940), ανήκει στη λεγόμενη «χαμένη γενιά» και μαζί με τον Ερνεστ Χέμινγουεϊ, τον Τζον Ντος Πάσος, τη Γερτρούδη Στάιν κ.ά. θα κατασκεύαζε μια γέφυρα ανάμεσα στις δυο ακτές του Ατλαντικού. Τέκνο της Μεσοδυτικής Αμερικής, έμελλε να εγκολπωθεί το πνεύμα των πιονέρων προπατόρων, την αίσθηση των ατελεύτητων συνόρων στις Μεγάλες Πεδιάδες, και το όνειρο της κοινωνικής ανέλιξης, της περιπέτειας και της διά βίου νεότητας. Γεννήθηκε στο Σεντ Πολ της Μινεσότα, υπήρξε μέτριος μαθητής αν και έλαβε καλή μόρφωση, άρχισε να γράφει ήδη από τα μαθητικά του χρόνια και ενώ δεν του δόθηκε η ευκαιρία να διαβεί τον ωκεανό μετά την εμπλοκή των ΗΠΑ στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εγκαταστάθηκε αμέσως μετά στη Γαλλία όπως και πολλοί ομότεχνοί του. Η Ευρώπη έδρασε σαν αντιαποκάλυψη στον ευαίσθητο ψυχισμό του, δίνοντάς του την απαραίτητη ιστορική προοπτική αλλά και την ευκαιρία να διαβάζει τη χώρα του με μια διαρκώς φρέσκια ματιά. Η λογοτεχνία του – τα τέσσερα μυθιστορήματα και τα εκατοντάδες διηγήματά του – απεικονίζει το άδραγμα της στιγμής, την αποθέωση της καθημερινότητας και την διαρκή αναζήτηση απολαύσεων εν μέσω μιας υπαρξιακής απελπισίας. Οι ήρωές του καταδιώκουν το αδύνατο με επίγνωση της τραγικότητας της ανθρώπινης συνθήκης – της αδυναμίας εύρεσης της Γης της Επαγγελίας.

Λυρικό αφήγημα στην ουσία του, «Ο Μεγάλος Γκάτσμπυ» που δημοσιεύθηκε το 1922, παρά το ότι δεν πούλησε πολύ σε πρώτη φάση, έμελλε να επιβιώσει της εποχής του, να γίνει κατ’ επανάληψη ταινία αλλά και να εισάγει τρόπους συμπεριφοράς και κοινωνικές μόδες. Ο Φιτζέραλντ μεροληπτεί υπέρ του ρομαντικού αρσενικού ήρωά του, αντλώντας από τους τροβαδούρους του Μεσαίωνα, από τον Θερβάντες και τον Σαίξπηρ, από όλη την κλασική λογοτεχνική παράδοση. Σε αντίθεση με τους μεταγενέστερους «ρεαλιστικούς» ήρωες του Μέιλερ, του Απντάικ ή του Ροθ, συγγραφέων που αναζητούν τον ελάχιστο κοινό παρανομαστή της αμερικανικής ανθρωποπανίδας, ο Γκάτσμπυ είναι ένας αρχετυπικός, γοητευτικός, μυθικός ήρωας της κατά Φιτζέραλντ «Εποχής της Τζαζ», μιας εποχής όπου η ουτοπία έμοιαζε ακόμα εφικτή. Εντούτοις ή ίσως γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, τα νεωτερικά στοιχεία είναι εμφανή: οι εγκιβωτισμένες αφηγήσεις, τα φλας μπακ, η ανάδειξη του αφηγητή σε συμμέτοχο των δρωμένων, η διακειμενικότητα, οι τολμηροί συνειρμοί, η «σκηνική» πυκνότητα, το τοπίο ως ενεργό συστατικό της ιστορίας. Οι γυναίκες παραμένουν σε μια πρώτη ανάγνωση δευτερεύοντα πρόσωπα για την οικονομία της αφήγησης. Κι όμως, το γοητευτικό «χρυσό κορίτσι» που εκπροσωπεί η Ντέζι, αυτή η κόρη του βασιλιά που προξενεί πάθη ψηλά πάνω από τον θρόνο της, είναι ίσως το πλέον ρεαλιστικό πρόσωπο και αυτό που γειώνει την αφήγηση. Η κεντρική ηρωίδα, η Ντέζι, δεν πιστεύει στην ευτυχία, γνωρίζει την πλήξη της ουτοπίας και διαισθάνεται τα όρια του έρωτα. Η πεζότητα και ο πραγματισμός της είναι οδηγοί για όσα θα ακολουθήσουν τις επόμενες δεκαετίες – στη λογοτεχνία αλλά και την ίδια τη ζωή. Η ίδια θα αποδειχθεί με τυπικούς όρους κατώτερη των περιστάσεων. Γιατί, την κρίσιμη ώρα, επιδεικνύοντας την κατά τον Φιτζέραλντ αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι της, αφενός δεν θα ακολουθήσει τον Γκάτσμπι στη μεγάλη φυγή αφετέρου θα του επιτρέψει να αναλάβει την ευθύνη για το ατύχημα που η ίδια προκάλεσε, σκοτώνοντας την ερωμένη του συζύγου της. Και ω! της μεγάλης ειρωνείας, ο Γκάτσμπυ θα σκοτωθεί από το χέρι του άσχετου προς τον ίδιο, απατημένου συζύγου, καθοδηγούμενο από τον αντεραστή του, τον Τομ, σύζυγο της Ντέζι. Ο συμβατικός, άξεστος Τομ θα έχει εντέλει θριαμβεύσει ανακτώντας το ερωτικό του έπαθλο, ενώ ο ρομαντικός ιδεολόγος Γκάτσμπυ, ο προασπιστής της ερωτικής αθανασίας, θα έχει νομοτελειακά ηττηθεί. Μαζί του θα έχει ηττηθεί, όπως διαφαίνεται στο τέλος του βιβλίου, το όραμα ενός Νέου Κόσμου, μιας Γης της Επαγγελίας που είχε εμφανιστεί – σαν το πράσινο φως στην προβλήτα της Ντέζι – στα έκθαμβα μάτια των τολμηρών εκείνων εξερευνητών που είχαν πρωτοαντικρίσει τις ακτές του Νέου Κόσμου. Αλλά έτσι πορευόμαστε, «βάρκες ενάντια στο ρέμα».

Μια σημείωση για τη μετάφραση και τον διαφωτιστικό πρόλογο του Αρη Μπερλή μοιάζει πλεονασμός – αλλά ας τον διαπράξουμε.