«Ο Γκάτσμπυ είμαι εγώ»

Ενενήντα χρόνια αφότου γράφηκε ο «Μεγάλος Γκάτσμπυ», το μυθιστόρημα του Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ, που κινητοποιεί το πανανθρώπινο όραμα του επίγειου παραδείσου, κυκλοφορεί σε νέα ελληνική μετάφραση συνομιλώντας σε πολλά επίπεδα με τη σημερινή εποχή.

«Ο Γκάτσμπυ είμαι εγώ», θα ομολογούσε ο Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ (1896-1940) αν ζούσε λίγα χρόνια ακόμη. Είμαι βέβαιος γι’ αυτό. Ισως μάλιστα προσέθετε, απευθυνόμενος στους άρρενες αναγνώστες του «… κι άλλωστε ο Γκάτσμπυ είστε όλοι εσείς».

Πιθανότατα θα είχε δίκιο. Γιατί ο ανδρικός πληθυσμός, μάλλον στο σύνολό του, θα μπορούσε να ταυτιστεί, εν μέρει ή εν όλω, με το πρόσωπο του ήρωα που επιστρέφοντας παρασημοφορημένος από το μέτωπο μετά τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου κάνει τα πάντα προκειμένου να ξαναστήσει το παρελθόν στα πόδια του. Τότε που ως έφεδρος ανθυπολοχαγός είχε ερωτευθεί στο Λούιζβιλ του Κεντάκι την Ντέζι Φέι, γοητευτική νεαρά ανώτερης από αυτόν κοινωνικής τάξης. Η σχέση τους θα διακοπεί εκ των πραγμάτων όταν ο Γκάτσμπυ μετατεθεί στη Γαλλία και η Ντέζι θα παντρευτεί έναν πάμπλουτο και κτητικό τύπο, τον Τομ Μπιουκάναν. Ομως η εξιδανικευμένη ανάμνησή της δεν θα πάψει να καθοδηγεί τον Γκάτσμπυ σε κάθε του βήμα. Αδράχνοντας τις ευκαιρίες που προσφέρει η ραγδαία ανάπτυξη της δεκαετίας του ’20 – το Κραχ του 1929 απέχει ακόμη – θα καταφέρει να πλουτίσει μέσα σε λίγα χρόνια, εν πολλοίς με σκοτεινές μεθόδους, εκμεταλλευόμενος  τις ευκαιρίες κοινωνικής κινητικότητας που προσφέρει η αμερικανική κοινωνία αλλά και η εποχή της ποτοαπαγόρευσης και της συγκρότησης νέων τζακιών.

Το χρήμα είναι ένδειξη θεϊκής εύνοιας σε προτεσταντικό περιβάλλον, μας είχε διδάξει ο Μαξ Βέμπερ, αναζητώντας τις απαρχές του καπιταλισμού. Και ο ήρωάς μας θα κτίσει μια υπερπολυτελή βίλα στο Λονγκ Αϊλαντ, στην άλλη μεριά του κόλπου όπου κατοικεί η Ντέζι με τον Τομ, θα ατενίζει τις νύχτες το πράσινο φως στην προβλήτα της, και θα δίνει εξωφρενικά πάρτι με εκατοντάδες καλεσμένους, ορχήστρες τζαζ και άφθονη σαμπάνια προκειμένου να ελκύσει την προσοχή της, σαν σχολιαρόπαιδο. Με τη βοήθεια του αφηγητή της ιστορίας Νικ Κάραγουεϊ, θα έλθει επιτέλους σε επαφή με την αγαπημένη του και θα την πείσει ότι το παρελθόν είναι δυνατόν να επαναληφθεί ή με άλλα λόγια ότι ο έρωτας μπορεί να διαρκέσει για πάντα.

Αυτή η ρομαντική πεποίθηση είναι το κεντρικό θέμα του βιβλίου και ο λόγος της ταύτισης του αναγνώστη με τον ήρωα. Γιατί, βασικό χαρακτηριστικό του δυτικού λογοτεχνικού κανόνα είναι, όπως ισχυρίζεται ο Χάρολντ Μπλουμ, η αναγνώριση του εαυτού μας στο ανοίκειο. Και ποιος δεν θα αναγνωρίσει τον εαυτό του στην επιθυμία για διάρκεια ή έστω στη διαρκώς διαψευδόμενη, όμως εσαεί ζωντανή, άλογη ελπίδα ότι ο έρωτας μπορεί να ζήσει για πάντα, – ότι τρόπον τινά συνιστά το διαβατήριο για την αθανασία;

Φυσικά, ο Γκάτσμπυ θα διαψευσθεί, όπως άλλωστε όλοι μας. Προς στιγμήν ωστόσο το όνειρο θα έχει γίνει πραγματικότητα. Η Ντέζι θα θαμπωθεί από τα πλούτη και την επιτυχία του παλιού της αγαπημένου, η ανιαρή της ζωή θα αποκτήσει νόημα, ο έρωτας και η αιώνια νεότητα θα προβάλλουν ως τα συστατικά του αμερικανικού ονείρου. Οι πράξεις μας καθοδηγούνται από τη σισύφεια προσπάθεια να κατανικηθεί η πλήξη, και η πραγματίστρια Ντέζι το γνωρίζει καλά, απηχώντας πιθανότατα τον Τ. Σ. Ελιοτ, του οποίου «Η έρημη χώρα» είχε κυκλοφορήσει μόλις πριν από δύο χρόνια. «Τι θα κάνουμε το απόγευμα; Τι θα κάνουμε αύριο, τι θα κάνουμε τα επόμενα τριάντα χρόνια;» αναρωτιέται η ηρωίδα ένα απομεσήμερο συμπυκνώνοντας όχι τόσο τον τρόμο του μέλλοντος όσο της επανάληψης. Με αυτόν τον τρόπο κινητοποιεί τις δυνάμεις του δράματος: την αναζήτηση της περιπέτειας, την επινόηση νέων μορφών διασκέδασης, αργότερα το ατύχημα, το φονικό, την προδοσία.