[Τρίτη άποψη] Χέρμαν, χάνουμε

Τρία χρόνια μετά τη θέση σε εφαρμογή του πρώτου της «Συντάγματος», της Συνθήκης της Λισαβώνας, η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι λιγότερο ισχυρή, λιγότερο ανοιχτή, λιγότερο ελπιδοφόρα. Η κρίση βέβαια, απόλυτα συνομήλικη με τη Συνθήκη, έχει συμβάλει αποφασιστικά. Σίγουρα όμως δεν είναι η μόνη και πιθανότατα δεν είναι καν η πιο σημαντική αιτία.

Στο πόνημα που είχα γράψει με τίτλο «Οδηγός για τη Λισαβώνα» σκιαγραφούσα στο καταληκτικό κεφάλαιο τις πέντε, κατά τη γνώμη μου, «κρυφές προκλήσεις», με βάση τις οποίες θα μπορούσε να φανεί η πολιτική δυναμική της νέας εποχής.

Οι πέντε αυτές προκλήσεις σχετίζονταν με αντίστοιχες μεταρρυθμιστικές φιλοδοξίες: να μπορέσει η Ενωση να μιλήσει, ιδίως προς τα έξω, με μια φωνή, μέσα από τη δημιουργία της θέσης του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου· να ενισχυθούν ο χώρος και η αίσθηση των δικαιωμάτων μέσα από τη συμπερίληψη της Χάρτας Θεμελιωδών Δικαιωμάτων· να βαθύνουν οι πολιτικές πρωτοβουλίες από ομάδες κρατών-μελών μέσα από την επέκταση και τη διευκόλυνση του θεσμού της «ενισχυμένης συνεργασίας»· να αποκτήσει τα οικονομικά μέσα των πολιτικών φιλοδοξιών της η Ενωση, στηριζόμενη στην αλλαγή διαδικασίας εκπόνησης και ψήφισης του προϋπολογισμού· να συγκλίνουν κράτη και λαοί και να δοθεί ώθηση στην ανάπτυξη μέσα από τη θεμελίωση μιας πραγματικής «οικονομικής διακυβέρνησης». Τρία χρόνια μετά, η διαπίστωση δεν μπορεί παρά να είναι ότι, σε όλα αυτά τα μέτωπα, η πρόοδος είναι μικρότερη από τις ανάγκες της συγκυρίας και τις δυνατότητες των θεσμών.               

Ο θεσμός του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου δεν προσέδωσε, παρά τη φιλοτιμία του πρώτου ενσαρκωτή του Χέρμαν βαν Ρόμπαϊ, ούτε ευκρίνεια ούτε κύρος στη φωνή της Ενωσης. Αντίθετα, όπως αρκετοί εξαρχής φοβόμασταν, η φωνή αυτή τριχάστηκε και άρα εξασθένησε, με τον πρόεδρο της Επιτροπής να μην παραδίδει την πρωτοκαθεδρία και τον «υπουργό Εξωτερικών» να είναι παρών χωρίς διακριτό ρόλο.

Η καλύτερη εικονογράφηση αυτής της αμηχανίας είναι η απόφαση τριπλής εκπροσώπησης της Ενωσης στην απονομή του βραβείου Νομπέλ Ειρήνης. Στο επίπεδο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η Χάρτα, συμβολικά φορτισμένο αλλά μικρής προστιθέμενης αξίας κείμενο, δεν έχει κάνει τη διαφορά και είναι αμφίβολο αν θα μπορέσει ποτέ να την κάνει, ενώ ο θεσμός του «ειδικού εκπροσώπου για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα» (θέση που κατέχει Ελληνας), αν και στα εντελώς πρώτα βήματα, δεν δείχνει να έχει ούτε την προβολή ούτε τα μέσα για να καλύψει το κενό.

Αντίθετα, το νέο κύμα ξενοφοβίας και εθνικισμού που σαρώνει πολλά κράτη-μέλη, καθώς και η ανοιχτή άρνηση του Κράτους Δικαίου εκ μέρους κάποιων κυβερνήσεων (όπως της Ουγγαρίας και της Ρουμανίας), έχουν επιφέρει πλήγμα στον λεγόμενο «ευρωπαϊκό συνταγματικό πολιτισμό» – χωρίς ευθύνη αλλά και χωρίς αντίσταση των θεσμών. Οι «ενισχυμένες συνεργασίες» δεν έχουν δοκιμασθεί ευρέως στην πράξη, αλλά στο μόνο πεδίο που δοκιμάζονται, της εσωτερικής τάξης και ασφάλειας, είχαμε την ηχηρή απόσυρση της μεγάλης ειδικής περίπτωσης που λέγεται Μεγάλη Βρετανία. Η χώρα αυτή συστηματικά πια αποσύρεται από όσο περισσότερες κοινές δράσεις μπορεί (Χάρτα, κοινωνική πολιτική, Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης, Τραπεζική Ενωση), ενώ ηγείται και της αντίστασης κατά της συγκρότησης ενός διαφορετικού πνεύματος και εύρους κοινοτικού προϋπολογισμού, που να μπορεί να βοηθήσει την ανάπτυξη και την καινοτομία στην Ευρώπη.

Ατελής και εύθραυστη, τέλος, παραμένει η ισορροπία μεταξύ εθνικού και ευρωπαϊκού συμφέροντος, «επιτήρησης» και χάραξης πολιτικής, παρά τη θεσμική υποδοχή της Συνθήκης, παρά την πίεση από την κρίση και παρά τις διαρκείς αλλά αποσπασματικές πρωτοβουλίες που προσπαθούν να γεμίσουν το ευρύχωρο κέλυφος της «οικονομικής διακυβέρνησης».

Η κρίση θα μπορούσε να δράσει ως καταλύτης για μια νέα Ενωση, αλλά, προς στιγμήν, δρα ως αποσταθεροποιητής της παλιάς. Και αμφιβάλλω αν οι ευρωπαίοι ηγέτες έχουν συναίσθηση των κρίσιμων στοιχημάτων που σταθερά χάνονται.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος, πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς

www.botopoulos.gr