[Ιδέες] Τύπος και τέλος

Η σύγχρονη κυριαρχούσα θεωρία για τα σημεία, μια επέκταση της γλωσσολογικής διαίρεσης που εγκαινίασε ο Σοσίρ σ’ όλο το φάσμα των επιστημών του ανθρώπου, εννοώ το δίδυμο σημαίνον – σημαινόμενο, δυσκόλεψε λίγο τα πράγματα όταν χρειάστηκε να εφαρμοστεί ή να προσαρμοστεί στη γλώσσα του θεάτρου ή, καλύτερα, στις γλώσσες του θεάτρου, αφού τελικά το θέατρο είναι μια μετα-γλώσσα όπου πολλά σημαίνοντα (γλωσσικά, σωματικά, οπτικά, ακουστικά κ.τ.λ.) καλούνται να υποτάξουν πολλά σημαινόμενα αλλά και να επιβάλουν τον τελικό σκοπό της μιμήσεως πράξεως.

Θυμίζω απλώς για τον φιλομαθή αναγνώστη πως ο πρώτος «σημειολόγος», χωρίς να χαρακτηρίζεται ως τέτοιος, ήταν ο Ηράκλειτος που καθόριζε πως το Μαντείο των Δελφών «ου λέγει, ου κρύπτει, αλλά σημαίνει», μιλάει με σημαίνοντα που χρήζουν αποκρυπτογράφησης, αποκωδικοποίησης.

Θυμίζω επίσης ότι η πρώτη διάκριση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο είναι θεωρία των στωικών φιλοσόφων, ένας αρχαίος ελληνικός σπόρος που φύτρωσε ύστερα από αιώνες στο χωράφι της γλωσσολογίας και με «μπολιάσματα» κατακυρίευσε τους μπαξέδες όλων των επιστημών.

Μια διάκριση που αποπειράθηκα να κάνω και στο παρελθόν και την επανέφερα στο προηγούμενο άρθρο μου σ’ αυτή τη θέση είναι η διαφορά ανάμεσα στο τελετουργικό και το τυπικό στοιχείο των ανθρώπινων κοινωνικών εκδηλώσεων. Με μια σειρά από παραδείγματα κοινής εμπειρίας διαπίστωνα πως δεν υπάρχει ούτε μία ανθρώπινη κοινωνική συμπεριφορά χωρίς να εκφράζεται σ’ ένα αναγνωρίσιμο τυπικό, ένα εξωτερικό ένδυμα, μια στολή, μια σειρά σημάνσεων, τουτέστιν σημαινόντων. Αν ένας βουδιστής τουρίστας βρεθεί στην Ελλάδα μεγαλοβδόμαδα και παρακολουθήσει την ακολουθία των Παθών, την περιφορά του Επιταφίου, τον πασχαλινό οβελία ή την εν υπαίθρω Ανάσταση με τα κεριά και τις καμπανοκρουσίες στον Μαραθώνα, είμαι βέβαιος πως αν είναι εξοπλισμένος με φορητή κάμερα θα απαθανατίσει τα πάντα και θα τα προβάλει στους οικείους του όταν επιστρέψει στην πατρίδα του. Αλλά θα βρεθεί σε αμηχανία αν ένα παιδί «φανατικό για γνώση» τον ρωτήσει «τι σημαίνουν όλα αυτά;». Είναι σαν να περιγράφεις το αυγό της στρουθοκαμήλου χωρίς να γνωρίζεις το περιεχόμενο ή να περιγράφεις τα τσόφλια του αγνοώντας τη γεύση ή την ωφέλεια του κροκού και του ασπραδιού του.

Ετσι και με τα τυπικά, εξωτερικά στοιχεία μιας δημόσιας συμπεριφοράς, κοινωνικής, ποινικής, καλλιτεχνικής κ.τ.λ.

Ενας Παπούα θα δει πως ο ορθόδοξος ιερωμένος της ιεραποστολής κάνει μπροστά σε μια εικόνα τον «σταυρό» του. Μπορεί να τον μιμηθεί σοβαρά ή σατιρίζοντάς το, υπερβάλλοντας ή αφομοιώνοντας τη σειρά των κινήσεων. Αγνοεί όμως το νόημα αυτού του τυπικού. Ετσι αναζητούμε κάθε φορά τον «σκοπό», το «τέλος» μιας τυπικής διαδικασίας. Δηλαδή το τελετουργικό της. Τελετουργία είναι έργο με ορισμένο τέλος, σκοπό, στόχο. Για να ξορκίσει ο παπάς τα δαιμόνια οφείλει να ακολουθήσει ένα ορισμένο τυπικό, λόγων, πράξεων, συμβολισμών, με ορισμένη σειρά και εσωτερική λογική.

Αλλο πράγμα η σειρά διακεκριμένων πράξεων που παρατηρεί ένας θεατής σε δημόσια εκτέλεση καταδίκου σε απαγχονισμό ή καρατόμηση και άλλο πράγμα αυτό που γνωρίζει ο δήμιος (και ερμηνεύει τα τυπικά) για να εξασφαλίσει την αποτελεσματικότητα της διαδικασίας!

Ο Μινωτής όταν έπαιξε τον Ριχάρδο Γ΄ του Σαίξπηρ με σκηνοθέτη τον Ροντήρη, ξεσηκώνοντας πορτρέτο βασιλιάδων της εποχής, καθοδήγησε τον Αντώνη Φωκά να ράψει το κοστούμι του χωλού βασιλιά έτσι ώστε στο ένα του πόδι πάνω από την κάλτσα να υπάρχει μια καλτσοδέτα κόκκινη.

Για τον ανίδεο θεατή η φιγούρα του παρέπεμπε στη «μόδα» της εποχής. Ο Ροντήρης όμως και ο μεγάλος ηθοποιός γνώριζαν από μελέτες της ψυχολογίας πως σε δύο παράλληλες γραμμές (όπως τα πόδια ενός ανθρώπου), αν σπάσει καθέτως η μία γραμμή με μια κάθετο, αυτή που διαιρείται σε δύο μέρη «φαίνεται» μεγαλύτερη από την ίση άλλη! Ετσι η χωλότητα του Ριχάρδου πέρασε υποσυνείδητα στον θεατή, χωρίς ο ηθοποιός να υπερβάλλει αντιαισθητικά την αναπηρία του.

Το παραπάνω παράδειγμα κατατίθεται για όσους στην τέχνη δανείζονται τυπικά στοιχεία από άλλες (λαϊκές ή λόγιες) παραδόσεις και δεν φροντίζουν να τους αλλάξουν σκοπό. Συνήθως ισχυρά τυπικά δεν τιθασεύονται εύκολα και δεν πειθαρχούν να υποβάλλουν άλλα σημαινόμενα από αυτά που τα γέννησαν. Ετσι, ενώ η αρχιτεκτονική του ορθόδοξου ναού δανείστηκε τυπικά εξωτερικά γνωρίσματα του αρχαίου αμφιθεάτρου και του τραγικού τυπικού (τρεις πύλες, άμβων – λογείο, αρχιεπισκοπικός θρόνος – θεολογείο, θυμέλη – Αγία Τράπεζα, δεξιός αριστερός Χορός – ημιχόρια, μικρά έξοδος – εξόδιο άσμα κ.τ.λ.), αντίθετα δεν είχε ουσιαστικό νόημα να εισαγάγεις τα τελετουργικά στοιχεία της λειτουργίας σε μια σύγχρονη παράσταση αρχαίου δράματος, πιθανόν μόνο αν αναλογιζόσουν τις «Βάκχες» του Ευριπίδη, όπως εύστοχα έκανε ο Κουν.

Αν αφαιρείς από το τυπικό το τέλος, υπάρχει πιθανότητα ή να κατρακυλήσεις σε φτηνό αισθητισμό ή το αυγό να είναι κλούβιο.