Σκηνοθέτης χωρίς σύνορα

Απ’ όσα συμβαίνουν όταν είσαι δυο χρονών, δεν θυμάσαι τίποτα. Δεν γίνεται. Ακόμα κι αν σε εκείνη την ηλικία πέρασες τα σύνορα της χώρας σου μαζί με τους γονείς σου, μήπως και η ζωή στην άλλη μεριά είναι πιο φιλόξενη. Οπως δηλαδή ήρθε στην Ελλάδα ο Νεριτάν από τα Τίρανα το 1991. Σύντομα βέβαια, οι πρώτες εικόνες άρχισαν να αποτυπώνονται στο λευκό πανί του παιδικού μυαλού του: ο αρχιτέκτονας πατέρας του, που εργαζόταν και εργάζεται σε οικοδομές και σε μπογιατίσματα. Η καθαρίστρια μητέρα του, που όπως όλες οι μητέρες, ήθελε στις συναντήσεις  με τις φίλες της να καμαρώνει για τα παιδιά της. Η μεγαλύτερη αδερφή του που προσπαθεί να φροντίζει και την οικογένεια και τον εαυτό της. Η γιαγιά του, «μια εξαιρετική, πολύ δυνατή γυναίκα, που έχασε τον άντρα της σχετικά νωρίς και βρέθηκε αντιμέτωπη με πολλές δυσκολίες».

ΝΕΟΣ ΚΟΣΜΟΣ. Τα φώτα πέσαν στην τελευταία, γιατί μαζί της μεγάλωσε μέχρι τα δεκαπέντε του, όταν εκείνη γύρισε στην Αλβανία. Πολύ πριν από την αναχώρησή της ωστόσο, τους πρώτους μήνες στην Ελλάδα, η οικογένεια δεν είχε καν μόνιμη στέγη. Ευτυχώς, κάποια στιγμή η μπίλια έκατσε κάπου στον Νέο Κόσμο. Ομως οι γονείς δουλεύανε πολλές ώρες και ο Νεριτάν δεν τους πολυέβλεπε.

Και ενώ από τα τέσσερά του είχε βαφτιστεί «Χρήστος», τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του που θα αποφάσιζε να καλλιεργήσει θα ήταν λίγο πιο ιδιωτική υπόθεση. Στο σχολείο, ήταν καλός μαθητής. Στις παρέες, καλός φίλος. Μόνο όταν οι γονείς του άρχισαν να αγωνιούν για ζητήματα όπως οι πανελλήνιες ή η επαγγελματική αποκατάσταση άρχισε να νιώθει κάπως άβολα. Εβλεπε τον εαυτό του πρωταγωνιστή σε σενάρια που δεν του ταίριαζαν και έτσι αποφάσισε να γράψει το δικό του. Προσέξτε όμως ποια ήταν η μέχρι τότε κινηματογραφική του εμπειρία: η αδελφή του δούλευε για πολλά χρόνια στον κινηματογράφο Τριανόν στην Κοδριγκτώνος, όπου εκείνος, πιτσιρικάς, έβρισκε ευκαιρία να αγοράζει ποπ-κορν και γρανίτες. Για να μη φανεί ότι πήγαινε μόνο γι’ αυτά, έμπαινε και στην αίθουσα, έβλεπε και ταινίες. Και τι ταινίες. Από σκηνοθέτες με περίεργα ονόματα: Σατγιαζίτ Ρέι, Σεργκέι Παρατζάνοφ, Αμπάς Κιαροστάμι, Οζου, Μιζογκούτσι και πολύ ανεξάρτητο αμερικανικό.

Πανελλήνιες λοιπόν και Νομική οι γονείς του; Σινεμά εκείνος. Επρεπε φυσικά να τους πείσει. «Στα 17-18 μου, πίστεψα σε αυτό που υπήρχε μέσα μου και επειδή οι δικοί μου θέλανε να με δουν να ακολουθώ την ακαδημαϊκή οδό, έπρεπε επειγόντως να κάνω κάτι, να τους αποδείξω ότι μπορώ να κάνω σινεμά», εξηγούσε προ ημερών. «Ετσι άρχισα να χτυπάω πόρτες, γιατί ήθελα να υπάρχει ένας σοβαρός και επαγγελματικός χαρακτήρας στο όλο εγχείρημα και αναζητούσα τη συνεργασία έμπειρων ανθρώπων. Πίστευα πως αν έκανα μια ταινία ακριβώς πριν από τις εξετάσεις και αποδείκνυα τί μπορούσα να πετύχω, θα ερχόταν μια οικογενειακή γαλήνη σε αυτό το θέμα. Γιατί οι γονείς μου είναι μετανάστες, έχουν περάσει πάρα πολλά».

Μερικές από εκείνες τις πόρτες άνοιξαν και ειδικά αυτή του πρόσφατα βραβευμένου στο Βερολίνο αλβανού σκηνοθέτη Μπουγιάρ Αλιμάνι και της γυναίκας του Τέφτα, που ζουν στην Ελλάδα εδώ και χρόνια, ήταν ιδιαίτερα φιλόξενη. Ο Μπουγιάρ όχι μόνο του δίδαξε όσα ήξερε, όχι μόνο έπεισε τον κύριο και την κυρία Ζιντζιρία ότι η τρέλα του γιου τους αξίζει τον κόπο, αλλά και βοήθησε τον μικρό να γυρίσει την πρώτη του ταινία, με τίτλο «Την καλύτερη νύφη», «για έναν άντρα που χάνει την γυναίκα του, μια γυναίκα που βρίσκει τον άντρα της και μια μάνα που βλέπει τα παιδιά της». Το φιλμάκι πήρε το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου σκηνοθέτη στο Φεστιβάλ της Δράμας του 2008 και οι γονείς του μαλάκωσαν κάπως.

Για μισό λεπτό όμως. Γίνεται μια ιστορία με έναν νεαρό αλβανό σκηνοθέτη που ανοίγει τα φτερά του πάνω από την Ελλάδα να μην έχει μέσα και λίγο από θέματα όπως ταυτότητα, πατρίδα, ρατσισμός; Από το 1998 εξάλλου, ο Νεριτάν έζησε και στον διαβόητο Αγιο Παντελεήμονα. Ο ίδιος εξηγούσε πρόσφατα, ότι τα «προβλήματα» δεν ήρθαν από εκεί που θα τα περίμενε κανείς: «Καλώς ή κακώς, οι Αλβανοί και οι Ελληνες είμαστε αφόρητα και σπαστικά ίδιοι. Αλλά όσο ρατσισμό δεν ένιωσα μεγαλώνοντας στην Κυψέλη και τον Αγιο Παντελεήμονα τον συνάντησα τα τελευταία χρόνια που κάνω σινεμά. Κυριαρχεί ο εγωισμός στην τέχνη, είναι φυσιολογικό. Υπάρχουν άνθρωποι που είναι πιο “μικροί” και από μένα».

ΤΟ ΧΑΜΟΜΗΛΙ ΤΗΣ ΓΙΑΓΙΑΣ. Εκείνος, από την άλλη, μοιάζει να έχει την ωριμότητα, τις ευαισθησίες και την υπευθυνότητα ενός με κάθε έννοια μεγάλου ανθρώπου. Για να τα φέρει βόλτα, εργάζεται και σε δύο αν χρειαστεί παράπλευρες δουλειές. Αν προσπαθήσεις να επικοινωνήσεις αυτή την περίοδο μαζί του, μπορεί και να μην τα καταφέρεις, γιατί έχει να φροντίσει «ένα σοβαρό οικογενειακό ζήτημα». Πηγή έμπνευσης για το «Χαμομήλι» του ήταν η γιαγιά του, αφορμή μια συνομήλική της που τη συνάντησε στον δρόμο να πουλάει μαξιλάρια («πάρτε ένα, γιατί με άφησε ο άντρας μου μόνη μέσα στον χειμώνα»), ενώ το αποτέλεσμα, που με τρία βραβεία στη Δράμα και ένα στις Νύχτες Πρεμιέρας έκανε τη μάνα του να κλάψει από χαρά, μιλάει για μια ηλικιωμένη γυναίκα σε ένα αποκλεισμένο ορεινό χωριό που συντηρεί το πτώμα του άντρα της με βρασμένο χαμομήλι, μέχρι να το μεταφέρει ολομόναχη στην πόλη.

Αλλά και οι άνθρωποι που τον ξέρουν δεν τσιγκουνεύονται τα καλά λόγια. Ο Γιώργος Λυκιαρδόπουλος, εκ των παραγωγών της τελευταίας ταινίας του νεαρού σκηνοθέτη, μας είπε ότι «το παιδί αυτό εμπνέει μια αισιοδοξία, σπάνιο στον χώρο μας, είναι χαμογελαστός, αισιόδοξος, συνεργατικός, βρίσκει λύσεις, προσπαθεί να επιβιώσει όπως όλοι, αλλά με περισσότερες δυσκολίες». Ή – για τις κινηματογραφικές αρετές του – ότι «στην αφήγησή του έχει μια ελλειπτικότητα, δεν είναι φλύαρος, σε αντίθεση με πολλά νέα παιδιά που θέλουν σε μια ταινία να τα πουν όλα, ενώ τα πλάνα του και οι ευαισθησίες του φανερώνουν μια ωριμότητα». Ισως, λοιπόν, ο Νεριτάν, που καλά κάνει και δηλώνει ότι δεν είναι «επαγγελματίας μετανάστης», να μη χρειάζεται να ανήκει με το ζόρι στις πατρίδες που τυχόν τον διεκδικούν επειδή φέρνει βραβεία. Ισως απλά να ανήκει στα σχέδιά του για μια μεγάλου μήκους ταινία, για ένα θεατρικό έργο ή και για το εξωτερικό. Στην οικογένειά του και στους ανθρώπους που τον αγαπάνε και τους αγαπάει. Στη χωρίς σύνορα τέχνη του.