Ο πρώιμος χειμώνας μιας νιότης

Δεν ξέρω αν η γενιά του 38χρονου Δημήτρη Οικονόμου ξεχωρίζει, όπως λέει ο ίδιος (εικάζω) στο οπισθόφυλλο του βιβλίου του, για το ότι δεν θέλησε ν’ αλλάξει τον κόσμο αλλά να τον κατακτήσει και ότι είναι ίσως η τελευταία που ονειρεύτηκε. Υποθέτω ότι κάθε γενιάς οι νέοι κάνουν όνειρα και θέλουν να κατακτήσουν τον κόσμο όπως το εννοεί ο συγγραφέας, δηλαδή ν’ αποστάξουν από αυτόν όλα όσα μπορούν να θρέψουν αυτά τα όνειρα και ν’ ανοίξουν δρόμους για την πραγματοποίησή τους. Το σίγουρο, πάντως, είναι η κοινή αίσθηση ότι η γενιά αυτή μεγάλωσε περισσότερο προστατευμένη από κάθε προηγούμενη (και, όπως φαίνεται, από πολλές επόμενες), σε μια ευμάρεια που φάνταζε δεδομένη, αυτονόητη, και ότι χρωματίστηκε από την καταναλωτική αμεριμνησία και τον επιθετικό αμοραλισμό της εποχής του lifestyle.

Αλλά το «Μείνε για λίγο όταν θα έχουν φύγει όλοι» μάς δίνει μια διαφορετική εικόνα της.

Ο Δημήτρης Οικονόμου προσέχτηκε αρκετά από την κριτική πριν από τρία χρόνια για το πρώτο μυθιστόρημά του, «Η πόλη του αναστέλλοντος ηλίου», μελλοντολογική δυστοπία για μια Ελλάδα όπου η κούφια κοινωνικότητα, η ναρκισσιστική επίδειξη και το χωρίς αισθήματα σεξ έχουν γίνει ακρογωνιαίοι λίθοι της επίσημης ηθικής κι αισθητικής του καθεστώτος. Τώρα, στο δεύτερο μυθιστόρημά του, στρέφει τη ματιά του από το εγγύς μέλλον στο πρόσφατο παρελθόν, τη δεκαετία του 1990, για να παρακολουθήσει την πορεία μιας παρέας νέων που αρχίζουν τη μετεφηβική ζωή τους στο πολυτεχνείο ή το πανεπιστήμιο της Αθήνας. Αυτό μας ξαφνιάζει θετικά, θα έλεγα, γιατί διαφοροποιεί το βιβλίο από το κύριο ρεύμα της πεζογραφίας των νεότερων ηλικιακών ομάδων, που έχει για σήμα κατατεθέν του τον ατομοκεντρισμό και τον εγωτισμό. Είναι το πρώτο μυθιστόρημα εδώ και πολλά χρόνια που τολμάει να θεματοποιήσει ένα συλλογικό υποκείμενο, μια γενιά, αντί να περιορίσει το οπτικό πεδίο του σε μια μεμονωμένη, χωρίς αντικειμενικές εξαρτήσεις, με στενά υποκειμενικό τρόπο ιδωμένη (και διογκωμένη) περίπτωση.

Η ιστορία, αν μπορούμε να την αποκαλέσουμε έτσι (γιατί, σε αντίθεση με την ευφάνταστη πλοκή του πρώτου μυθιστορήματος, εδώ έχουμε να κάνουμε με μια σχετικά χαλαρή διαδοχή επεισοδίων και στιγμιότυπων), κινείται σε δύο χρονικές ενότητες, που εναλλάσσονται στη ροή της αφήγησης. Η μεταγενέστερη, με την οποία ανοίγει το μυθιστόρημα, καλύπτει την περίοδο 1998 – 2000 και φέρνει στο προσκήνιο την καθημερινότητα του κεντρικού ήρωα, του Νίκου, 26χρονου (στην αρχή της) πολιτικού μηχανικού, ερασιτέχνη μουσικού (ιδιότητες που έχει και ο ίδιος ο συγγραφέας) κι εργαζόμενου σε κατασκευαστική εταιρεία. Η άλλη, χρονολογικά πρώτη ενότητα εκτείνεται από το 1991 ώς το 1996 και παρακολουθεί τα φοιτητικά χρόνια της παρέας του Νίκου, που την ενώνει το κοινό πάθος για τη μουσική. Ενδιάμεσα, τόσο στη χρονολογική όσο και στην αφηγηματική σειρά, παρεμβάλλονται επιστολές που στέλνει στον Νίκο ένα μέλος της παρέας, ο Μιχάλης, από το Κονγκό (τότε Ζαΐρ), όπου βοηθάει ως εθελοντής του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού στην περίθαλψη των προσφύγων από τη Ρουάντα, επιζώντων της τρομακτικής σφαγής του 1994, ενώ γύρω τους μαίνεται ο εμφύλιος πόλεμος.

Τ’ αγόρια και τα κορίτσια της παρέας παίζουν και γράφουν μουσική παράλληλα με τις σπουδές τους, ερωτεύονται, συμμετέχουν σε πολιτικές διαδηλώσεις (μάλλον σπασμωδικά και χωρίς ξεκάθαρες ιδέες), κάνουν εκδρομές σε δύσβατα μέρη της ελληνικής φύσης και, ως μουσικό συγκρότημα, στο εξωτερικό, οραματίζονται ένα μέλλον που θα συνδυάζει μια επαγγελματική σταδιοδρομία βασισμένη στις σπουδές τους με το ταλέντο τους στη μουσική.

Σποραδικά, τα πρώτα δυσοίωνα σημάδια αυλακώνουν ήδη τον φωτεινό ουρανό εκείνων των χρόνων. Ένα κορίτσι της παρέας σκοτώνεται σε μια εκδρομή εξαιτίας μιας εγκληματικής κακοτεχνίας. Μερικοί δείχνουν κιόλας ευένδοτοι στον πειρασμό μιας εύκολης, στρωμένης από τον πατέρα καριέρας. Η Ιλιάννα, ο μεγάλος έρωτας του Νίκου, θα τον εγκαταλείψει τελικά εξαιτίας του νεανικού εγωισμού του και των σχεδίων του να φύγει στο εξωτερικό για να συνεχίσει τις σπουδές του.

Μόλις λίγα χρόνια αργότερα, η παρέα έχει σκορπίσει και τα περισσότερα μέλη της έχουν διαβρωθεί από την ανεργία ή τη ρουτίνα σε κακοπληρωμένες δουλειές κάτω από άθλιες συνθήκες. Τόσο οι επιστημονικές όσο και οι μουσικές ικανότητές τους μένουν αναξιοποίητες. Ο Νίκος είναι υποχρεωμένος ν’ ανέχεται την εκμετάλλευση, τη διαφθορά και τον κυνισμό στο εργασιακό περιβάλλον του, να βλέπει τ’ ανώτερα στελέχη της εταιρείας του να πλουτίζουν ραγδαία χάρη στο «πάρτι» του Χρηματιστηρίου, ενώ οι υπάλληλοι όπως ο ίδιος μένουν απλήρωτοι για μήνες. Αισθάνεται όλο και πιο ταπεινωμένος, παραμελεί τον εαυτό του, παραδέρνει σ’ εφήμερες, άψυχες ερωτικές σχέσεις και σιγά σιγά βουλιάζει στην κατάθλιψη.

Πού η εκτυφλωτική, αν και κίβδηλη λάμψη του lifestyle; Πού οι πρώιμες βλέψεις για ρουσφετολογικό βόλεμα στο Δημόσιο; Η γενιά για την οποία μιλάει ο Οικονόμου, ή τουλάχιστον το κομμάτι της που παρουσιάζεται στο μυθιστόρημά του, έχει στο ξεκίνημά της τον ιδεαλισμό, την επιθυμία για αυτοπραγμάτωση και προσφορά που πάντα αποδίδονται στους νέους. Αλλά συντρίβεται πρόωρα πάνω στη μίζερη, ονειροκτόνα ελληνική πραγματικότητα. Οπως πολλές προηγούμενες, όπως η επόμενη και Κύριος οίδε πόσες ακόμα.

Εκείνο που εμποδίζει το βιβλίο του Οικονόμου να είναι ένα ώριμο μυθιστόρημα είναι κυρίως η πρώτη (χρονολογικά) ενότητα. Υπάρχουν εκεί πολλές αφηγηματικές πλαδαρότητες, πολλή φουσκωμένη κοινοτοπία, πολλά αδιάφορα για τον αναγνώστη ή ανεπεξέργαστα επεισόδια. Οι χαρακτήρες διαγράφονται υπερβολικά αχνά, ενώ η πληθωρική παράθεση των στομφωδών και μάλλον αφελών ερωτικών ποιημάτων που ανταλλάσσουν ο Νίκος και η Ιλιάννα ενοχλεί από ένα σημείο κι έπειτα. Αντίθετα, η δεύτερη ενότητα είναι συμπαγής, μεστή από ουσία και πειστική. Πολύ ζωηρές, συχνά συγκλονιστικές είναι και οι περιγραφές στα γράμματα που στέλνει από την Αφρική ο Μιχάλης, ο εθελοντής του Ερυθρού Σταυρού.

Αυτός ο Μιχάλης φαίνεται να είναι ο μόνος από την παρέα που βρίσκει την πλήρωση, μέσα από μια απασχόληση κοινωνικής, ανθρωπιστικής προσφοράς. Ωστόσο, το μυθιστόρημα τελειώνει με μια νότα γενικότερης, μολονότι πικρής αισιοδοξίας – πικρής, επειδή τίποτα ολόγυρα δεν έχει αλλάξει προς το καλύτερο. Η παλιά παρέα ξανασμίγει για να τραβήξει τον Νίκο έξω από τη ρουφήχτρα της κατάθλιψης και δίνει για χάρη του ένα ιδιωτικό κοντσέρτο, το πρώτο έπειτα από χρόνια. Το φως πρέπει να γεννηθεί μέσα μας, στις δικές μας σχέσεις αγάπης και κοινών ανησυχιών, όταν η νύχτα έξω μοιάζει αξημέρωτη.