«Συμφεροντοσιούχοι» και… ληστρικοί βαρόνοι

Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα ο Βέμπερ στο πασίγνωστο έργο του Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού επεδίωξε να αναζητήσει εκείνον τον κρίσιμο κρίκο μιας αλυσίδας που έδενε τον πλούτο με τον καπιταλισμό. Εγραφε λοιπόν πως, αν και ο καπιταλιστικός πλούτος ήταν ήδη εμφανής στη Φλωρεντία του 14ου και 15ου αιώνα, ο καπιταλισμός δεν μπόρεσε εκεί να εδραιωθεί τόσο πολύ όσο τα κατάφερε τέσσερις αιώνες αργότερα στις «ορεινές μικροαστικές συνθήκες της Πενσιλβάνια». Αυτό που έλειπε στη Φλωρεντία και είχε η Πενσιλβάνια, σύμφωνα με τον Βέμπερ, ήταν το πνεύμα της προτεσταντικής ηθικής.

Οι Τζον Μικλεθουέιτ και Αντριαν Γούλντριτζ, διευθυντής του «Economist» ο πρώτος και αρχισυντάκτης του ο δεύτερος, μας εξιστορούν την αφήγηση ενός άλλου σημαντικού παράγοντα για την επικράτηση του καπιταλισμού, την ιστορία της εταιρείας. Για τους δύο συγγραφείς, η εταιρεία είναι εκείνος ο κρίσιμος παράγοντας, η εξέλιξη και ανάπτυξη του οποίου έπαιξε τον καθοριστικό ρόλο για τη «ρήξη με το παρελθόν», τουλάχιστον από τα μέσα του 19ου αιώνα και ύστερα. Οι δυο συγγραφείς δεν χαρίζονται στις εταιρείες και στον τρόπο λειτουργίας τους. Την ίδια στιγμή όμως, αντίθετα με τις θεωρίες που εκλαμβάνουν τις εταιρείες ως την πηγή παντός κακού, δείχνουν πως αυτές ούτε τόσο πανίσχυρες είναι ούτε τόσο αθώες, αλλά ούτε και τόσο κοινωνικά αδιάφορες και ένοχες όσο τις παρουσιάζουν.

Τι είναι όμως μια εταιρεία; Είτε με τη μορφή της μετοχικής εταιρείας με περιορισμένη ευθύνη των μετόχων είτε με τη μορφή της ανώνυμης εταιρείας, αποτελεί μια αυτοτελή νομική οντότητα, στην οποία ο νόμος αναγνωρίζει ορισμένα συλλογικά δικαιώματα και αντίστοιχες υποχρεώσεις. Εταιρεία είναι ο τρόπος να επιχειρεί κάποιος ρισκάροντας τα χρήματά του, αλλά χωρίς να του καταλογίζονται άλλες ευθύνες.

Η ιστορία τους δεν αρχίζει με τον καπιταλισμό. Αντιθέτως μορφές εταιρειών, μάλιστα ιδιαίτερα πολύπλοκες, υπάρχουν από την εποχή της Μεσοποταμίας, της αθηναϊκής δημοκρατίας, της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, στη συνέχεια αυτές μετατοπίζονται προς Ανατολάς, Ινδία και κυρίως Κίνα. Στον 14ο αιώνα πλέον επανεμφανίζονται στην Ιταλία, για να φθάσουν στη μεγάλη τους ανάπτυξη μετά το 1850 στις ΗΠΑ και στη Δυτική Ευρώπη.

Ο προσεκτικός αναγνώστης θα μπορούσε να θέσει εδώ το ερώτημα. Μα αν οι εταιρείες υπάρχουν πολλούς αιώνες πριν από τον καπιταλισμό και αν αρχικά αναπτύσσονται σε περιοχές που καμία γεωγραφική σχέση δεν έχουν με τον δυτικό κόσμο, τότε τι είναι αυτό που τις έκανε τόσο δυνατές στη Δύση; Οι συγγραφείς θα του απαντούσαν, με νεοβεμπεριανό τρόπο, πως μέρος της επιτυχίας τους οφείλεται στη χρήση της προηγμένης τεχνολογίας και στις φιλελεύθερες αρχές. Αρχές που έχουν συγκρουσιακό και αντιφατικό χαρακτήρα. Ο τρόπος εφαρμογής αυτών των αρχών ποικίλλει ανάλογα με το καπιταλιστικό πλαίσιο στο οποίο λειτουργούν.

Οι συγγραφείς είναι θιασώτες της θεωρίας των δύο μοντέλων καπιταλισμού. Από τη μια υπάρχει το αμερικανικό με προτεραιότητα στην ενότητα συμφερόντων των ιδιοκτητών, των παλιών «ληστρικών βαρόνων» όπως αποκαλούνταν, με τους μετόχους και στη συνέχεια των διευθυντών με τους μετόχους. Από την άλλη, υπάρχει το ευρωπαϊκό και το ιαπωνικό μοντέλο της λεγόμενης κοινωνίας των «συμφεροντοσιούχων», σύμφωνα με την ορολογία τους, στο οποίο πέφτει μεγάλο βάρος στην εκ μέρους των εταιρειών ενίσχυση του κράτους και των κοινωνιών.

Αυτή η ιστορία των εταιρειών περιέχει στιγμές εξαπάτησης των μετόχων, αλαζονικής συμπεριφοράς, αδιαφορίας για το κοινωνικό κόστος, άγριας εκμετάλλευσης των χωρών του Τρίτου Κόσμου, αλλά ταυτόχρονα εμπεριέχει και στιγμές δημιουργικότητας υπέρ του κοινού συμφέροντος.

Οι δύο συγγραφείς υποστηρίζουν σε τελική ανάλυση τη θετική πλευρά του έργου των εταιρειών. Δεν θέτουν ούτε για μια στιγμή εν αμφιβόλω τη δυναμικότητα του καπιταλισμού, δεν πιστεύουν όμως και στον απόλυτο αυτοματισμό των αγορών. Και φυσικά, παρ’ όλη τη φροντίδα τους για αμεροληψία, δεν αποφεύγουν πολλές φορές την ωραιοποίηση της ιστορίας των εταιρειών. Το έργο τους όμως δεν είναι μόνο θεωρητικό ή μάλλον είναι περισσότερο έργο στο οποίο κυριαρχεί ένα γλαφυρό και ευχάριστο στόρι της μακράς διαδρομής από τον «έμπορο του Πράτο» και τους «ληστρικούς βαρόνους» και από εκεί στις μεγάλες προσωπικότητες του επιχειρηματικού κόσμου (Φορντ, Κάρνεγκι, Ροκφέλερ), τις μεγάλες εταιρείες και τους μάνατζέρ τους, αλλά και τις πολύ μεγάλες πολιτικές προσωπικότητες (Ουίλσον, Ρούζβελτ).