Ο χρυσός κι ο τενεκές

Ο Ακερμαν ήταν ένα φανατικό παιδί για γράμματα που του έλαχε η μεγάλη ευκαιρία να προσληφθεί ως γραμματέας και συνοδός στις εξόδους του μεγάλου Γκαίτε, υπερήλικου. Ετσι ο νεαρός άδραξε την ευκαιρία στους περιπάτους, στην ανάπαυση ή στα γεύματα να θέτει ερωτήσεις στον γέροντα μεγάλο σοφό του αιώνα του, η πείρα του μεγάλου ποιητή απαντούσε σε κείνο το υπέροχο κουβεντολόι που του άρεσε. Και ο Ακερμαν όταν ο Γκαίτε έφυγε από τη ζωή έγραψε το βιβλίο (που έγινε κλασικό έκτοτε) «Οι συνομιλίες μου με τον Γκαίτε»!

Σε μια απ’ αυτές τις συνομιλίες ο λόγος ήρθε για τον Σαίξπηρ και ανάμεσα στα άλλα ο μέγας θαυμαστής του άγγλου μεγαλοφυούς δογμάτισε: «Ο Σαίξπηρ μάς σέρβιρε σε ασημένιο δίσκο χρυσά φρούτα. Οσοι προσπαθήσαμε να τον μιμηθούμε σερβίραμε σε ασημένιο δίσκο πατάτες!».

Είναι προφανές τι σήμαινε αυτή η καίρια παρατήρηση του Γκαίτε. Και σπεύδω να πω ότι είναι αυτονόητο πως λειτουργεί αν ακόμη στη θέση του Σαίξπηρ βάλουμε τον Αισχύλο, τον Δάντη, τον Μπαχ ή τον Ρέμπραντ.

Αφού ισχύει ο ισχυρισμός πως ακόμη και οι αρχαίοι τραγικοί έτρωγαν από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του Ομήρου, γιατί δεν ισχύει πως η κάθε απόπειρα να προσεγγίσει κανείς και να αντιγράψει το έργο μιας ιδιοφυΐας είναι καταδικασμένη να γελοιοποιηθεί.

Ο Γκαίτε αναφέροντας τον ασημένιο δίσκο εννοεί πως το είδος που υπηρετεί ο καθένας, π.χ. το θέατρο, την ποίηση, τη ζωγραφική, τη μουσική, έχει την αξία του, την ιστορία του, τους κανόνες του, τον κώδικά του, την ποικιλία των μορφών του. Θα έλεγα, για να πεζολογήσω, τη φόρμα του όπως την εννοούμε στη ζαχαροπλαστική. Ο καθένας έχει την ευχέρεια να δανειστεί την αυθεντική φόρμα μιας τέχνης: τη φόρμα σονάτας, την τραγωδία, το πορτρέτο, την μπαλάντα. Σονέτα έγραψε και ο Σαίξπηρ και ο Μποντλέρ και ο Ερεντιά και ο Μαβίλης. Σονέτα και ο τυχάρπαστος ποετάστρος. Αρα, η φόρμα είναι διαθέσιμη, ετοιμοπαράδοτη, ανθεκτική. Και είναι ανθεκτική εν πρώτοις γιατί έχει λειανθεί μέσα από την ιστορική της χρήση και τις απανωτές «επισκέψεις» εκατοντάδων δημιουργών ώστε έχει δοκιμαστεί, έχει απορρίψει τα περιττά και τα βαρίδια της επικαιρότητας• το ίδιο συμβαίνει και με το θέμα. Οι αρχαίοι αντλούσαν τα θέματα της τραγωδίας από τη μυθολογική παράδοση. Αλλά και οι μεταγενέστεροι δημιουργοί καταπιάστηκαν με γνωστά και κοινόχρηστα θέματα: έρωτας, θάνατος, ζήλεια, μίσος, έπαρση, κακία, δόλος, απάτη, κ.τ.λ.

Αυτά όλα, φόρμα και θέμα, είναι ο ασημένιος δίσκος του Γκαίτε – όπως σε μια νοικοκυρά, η πορσελάνινη πιατέλα είναι κάθε φορά διαθέσιμη για να σερβίρει το αγαπημένο της σουφλέ. Ξέρει τη συνταγή, επιλέγει τα καλύτερα υλικά, ελέγχει με σχολαστικότητα τον χρόνο του φαγητού στον φούρνο. Κι όμως δεν επιτυγχάνει πάντα το αποτέλεσμα. Συχνά το φαΐ δεν τρώγεται, όση καλή θέληση κι αν έχει ο καλεσμένος. Πόσω μάλλον αν αντί για σουφλέ παρουσιάσεις στο γεύμα ένα πλαστικό τυποποιημένο υποκατάστατο. Ετσι δεν είναι ο μουσακάς χωρίς μελιτζάνα και στη θέση του πατάτες;!

Γι’ αυτό μιλάει ο Γκαίτε. Για τον ηλίθιο τρόπο που μερικοί εκμεταλλευόμενοι τη στερεότητα και την αντοχή, το κύρος και την ιστορία μιας καλλιτεχνικής φόρμας νομίζουν πως αυτό αρκεί για να σερβίρουν την πατατοσαλάτα τους!

Ο Γκαίτε είχε τη σεμνότητα για να συμπεριλάβει ανάμεσα στους μιμητές του Σαίξπηρ, άρα και στους πατατοπαραγωγούς, και τον εαυτό του. Ποιος; Ο ποιητής του «Φάουστ».

Κι όμως, στις μέρες μας περάσαμε για αριστουργήματα και από την κριτική και την ιστορία των τεχνών θεατρικά κείμενα, μουσικές συνθέσεις πίνακες, ποιητικές συλλογές. Εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες μαϊμούδες του Αισχύλου, του Σαίξπηρ, του Γκαίτε, του Ιψεν, του Τσέχοφ και πρόσφατα του Μπρεχτ.

Ενας από τους αρνητές του Σαίξπηρ υπήρξε ο πολύς Βολταίρος. Ποιος σήμερα θα τολμούσε να επενδύσει στις πατάτες του;

Αλλά και ένας από τους θαυμαστές του Σαίξπηρ, ο Μπέρναρντ Σο, έγραψε έργα που κανείς σήμερα δεν θα διακινδύνευε να τα πλασάρει έστω και για τσίτος.

Συμπέρασμα: αφήστε τον ασημένιο δίσκο στην πιατοθήκη αν δεν έχετε να σερβίρετε χρυσά φρούτα.