Η επέλαση του ευρωπαϊκού Βορρά

Το περιοδικό «Economist» έγραψε πρόσφατα ότι η παραγωγή αστυνομικού μυθιστορήματος είναι ο μόνος τομέας αιχμής στη σκανδιναβική οικονομία που ανθεί. Η επιχειρηματικότητα στις σκανδιναβικές χώρες υφίσταται συνεχείς ήττες, λέει. Η Nokia είναι σκιά του παλαιού εαυτού της, η Volvo πουλήθηκε για δεύτερη φορά, η Saab πτώχευσε. Αλλά «η παραγωγή αστυνομικού σαρώνει».

Δύο Σουηδοί, ο Χένινγκ Μάνκελ και ο Στιγκ Λάρσον, άνοιξαν τον δρόμο ως μεγάλες ατμομηχανές στο δημοφιλές αυτό είδος. Η τριλογία του Λάρσον «Millennium» (στα ελληνικά από τον Ψυχογιό) πούλησε παγκοσμίως περισσότερα από 60 εκατομμύρια αντίτυπα, ενώ και τα βιβλία του Μάνκελ (Ψυχογιός), με ήρωα τον Βαλάντερ, πούλησαν δεκάδες εκατομμύρια αντίτυπα. Ο Λάρσον πέθανε το 2004, στα 50 του χρόνια, προτού προλάβει να δει το εύρος της επιτυχίας του. Ο Μάνκελ έβαλε τον ήρωά του Βαλάντερ στη δυσάρεστη θέση να ανακαλύπτει ότι προσβλήθηκε από τη νόσο Αλτσχάιμερ βάζοντας τους τίτλους του τέλους στη συγκεκριμένη σειρά, αλλά επιστρέφοντας στο προσκήνιο με ένα θρίλερ για το θέμα της μετανάστευσης.

Υπάρχουν όμως πολλοί διεκδικητές των θρόνων τους στην περιοχή. Πιο προφανής περίπτωση είναι ο Τζο Νέσμπο από τη Νορβηγία (στα ελληνικά από το Μεταίχμιο), αλλά και ο Αρναλντουρ Ιντρίντασον από την Ισλανδία (Μεταίχμιο), όπως και η Καμίλα Λάκμπεργκ από τη Σουηδία (Μεταίχμιο), γράφει το περιοδικό. Λιγότερο εμπορικοί αλλά εξίσου πολυμεταφρασμένοι, ενδιαφέροντες και γνωστοί στην Ελλάδα είναι επίσης ο Σουηδός Αρνε Νταλ (Μεταίχμιο) και ο Νορβηγός Γκούναρ Στάαλεσεν (Πόλις)

Η έκρηξη του βορειοευρωπαϊκού αστυνομικού επεκτείνεται μάλιστα από τις τυπωμένες σελίδες στην οθόνη. Ο Μάρτιν Σκορσέζε σχεδιάζει να γυρίσει τον «Χιονάνθρωπο» του Νέσμπο, προσθέτοντας μία ακόμη κινηματογραφική μεταφορά σε αυτές βιβλίων του Λάρσον και του Μάνκελ. Επίσης, η δανέζικη τηλεοπτική σειρά «The Killing» πέρασε σαν οδοστρωτήρας από όλη την Ευρώπη πέρυσι. «Το σκανδιναβικό αστυνομικό μεταμορφώθηκε σε έναν οικουμενικό λογότυπο, όπως ακριβώς συνέβη με το βρετανικό ροκ εν ρολ τη δεκαετία του ’60, και είναι μια παγκόσμια βιομηχανία που εκτείνεται από τις σοφίτες των συγγραφέων στο Οσλο έως τα χολιγουντιανά στούντιο», υπογραμμίζει το «Economist». Και συνεχίζει: όπως όμως συμβαίνει με όλες τις ιστορίες παγκόσμιας επιτυχίας, αξίζει τον κόπο να αντλήσουμε μαθήματα από αυτό.

Το πρώτο μάθημα είναι ότι το επόμενο μεγάλο γεγονός μπορεί να προέλθει από τα πιο αναπάντεχα σημεία. Η Σκανδιναβία έχει πιθανότατα τη μικρότερη εγκληματικότητα – και διαφθορά – στον κόσμο. Το ποσοστό δολοφονιών στον δανέζικο πληθυσμό είναι 0,9 φόνοι ανά 100.000 κατοίκους έναντι 4,2 φόνων στις ΗΠΑ και 21 στη Βραζιλία. Οι Σκανδιναβοί έχουν εξάλλου δύσκολες γλώσσες. Πολλοί ήταν αυτοί που αρνήθηκαν στην αρχή να εκδώσουν το βιβλίο «Το κορίτσι με το τατουάζ» του Στιγκ Λάρσον ενώ και ο Ιντρίντασον είχε δυσκολίες να εκδοθεί στο εξωτερικό λόγω της προφοράς των ισλανδικών ονομάτων.

Η Σκανδιναβία ωστόσο έχει μια σειρά από μυστικά όπλα: μακρά παράδοση στην αιματοβαμμένη σάγκα, αφθονία απροσάρμοστων τύπων, μελαγχολικά τοπία, παράδοση σε ιστορίες με ντετέκτιβ (το συγγραφικό δίδυμο των – και συζύγων – Σγιεβάλ και Βαλέε γνώρισε σημαντική τοπική επιτυχία τη δεκαετία του ’60 με τα δέκα βιβλία με ήρωα τον Μάρτιν Μπεκ). Υπάρχουν επίσης βραβεία αλλά και μαθήματα για νέους συγγραφείς αστυνομικού. Η Λάκμπεργκ φοίτησε σε μια τέτοια τάξη. Και το αστυνομικό εκεί, πολύ πριν από τη σημερινή του έκρηξη, ήταν επικερδής ιστορία – τόσο ώστε να προσελκύσει ταλέντα από όλους τους χώρους. Ο Χένινγκ Μάνκελ είχε ξεκινήσει ως θεατρικός συγγραφέας και μυθιστοριογράφος αλλά όχι του είδους αυτού. Ο Νέσμπο ήταν ποδοσφαιριστής, χρηματιστής και ροκ μουσικός προτού δημιουργήσει τον Χάρι Χόλε.

Το δεύτερο μάθημα είναι ότι το τοπικό στοιχείο ενδιαφέρει περισσότερο παρά ποτέ σε αυτόν τον παγκοσμιοποιημένο κόσμο. Η συμβατική γνώση ως προς την παγκοσμιοποίηση λέει ότι αυτή παράγει έναν επίπεδο κόσμο, στον οποίο όλοι καταναλώνουν τα ίδια προϊόντα. Κάτι σαν μια οικουμενική αίθουσα αναμονής αεροδρομίου. Οι συγγραφείς αστυνομικού στη Σκανδιναβία κατάλαβαν όμως ότι όσο πιο πολύ διασυνδεδεμένος είναι ο κόσμος τόσο περισσότερο οι άνθρωποι επιθυμούν διακαώς μια αίσθηση εντοπιότητας – και όσο πιο ξεχωριστή και ασυνήθιστη είναι αυτή, τόσο το καλύτερο. Ετσι, ο Νέσμπο μάς προσφέρει χάρτες του Οσλο και σκοτεινές λεπτομέρειες της νορβηγικής Ιστορίας. Ο Ιντρίντασον μας διασκεδάζει με παράξενες ισλανδικές λιχουδιές, όπως οι αρνίσιες κεφαλές και τα χάγκις τουρσί. Οσο για τον Βαλάντερ, καταπιάνεται με τρομερά εγκλήματα στη μικρή πόλη Ισταντ και όχι σε ένα μεγάλο «πουθενά», όπως το Λος Αντζελες.

Το τρίτο μάθημα που αντλούμε είναι ότι η καινοτομία αποτελεί βασικό συστατικό στοιχείο της παγκόσμιας επιτυχίας. Οι Σκανδιναβοί πήραν το εύρημα του προβληματικού ντετέκτιβ και το προχώρησαν πιο πέρα. Ο Βαλάντερ έχει όλα τα χαρακτηριστικά του καταθλιπτικού Φίλιπ Μάρλοου, χωρίς όμως τη λάμψη του. Βυθίζεται στη μιζέρια όλο και πιο πολύ. Ο Λάρσον πάλι επινόησε ένα εντελώς νέο είδος ντετέκτιβ, μια πανκ χάκερ με τατουάζ.

Οι Σκανδιναβοί ενδιαφέρονται γενικά περισσότερο για την κοινωνιολογία του εγκλήματος παρά για το αίμα. Ο Μάνκελ έχει εμμονή με τον τρόπο που οι αυτάρεσκοι Σουηδοί αποδιοργανώνονται από δυνάμεις όπως η μετανάστευση και οι εγκληματικές συμμορίες. Η σειρά «The Killing» εστιάζει περισσότερο στον κοινωνικό αντίκτυπο του εγκλήματος παρά στην επίλυση της υπόθεσης, καταλήγει το περιοδικό.