Εξεταστική εναντίον αυτογνωσίας;

Η ιδέα να διερευνήσει το πολιτικό μας σύστημα πώς και γιατί η χώρα περιήλθε σε κρίση και επικύρωσε το Μνημόνιο Ι (και αργότερα ΙΙ) θα είχε πολλά θετικά στοιχεία, αν το εγχείρημα οργανωνόταν σοβαρά. Πράγματι, θα αποτελούσε ουσιαστικό μέρος μιας διαδικασίας μάθησης, με πιθανή κάθαρση στη συνέχεια.

Μια σοβαρή συζήτηση θα μπορούσε να μετριάσει τουλάχιστον την κομματική αντιπαλότητα σχετικά με τις αιτίες της κρίσης που μέχρι σήμερα λειτουργεί παραπλανητικά. Θα βοηθούσε να καθαρίσουμε το τοπίο από πάσης φύσεως άλλοθι και προφανείς συσκοτίσεις, π.χ. ότι η κυβέρνηση που προήλθε από τις εκλογές του Οκτωβρίου 2009 «ουδέν γνώριζε» για το μέγεθος του χρέους και των ελλειμμάτων ή ότι η κρίση δανεισμού είχε ημερομηνία έναρξης την ημέρα που κέρδισε το ΠΑΣΟΚ τις εκλογές.

Το κείμενο του ΣΥΡΙΖΑ παραθέτει σειρά αποφάσεων και γεγονότων που έμειναν στο σκοτάδι, π.χ. την πώληση των CDS από το Ταχυδρομικό Ταμιευτήριο που δεν εξηγήθηκε ποτέ. Με τον τρόπο αυτόν αναδεικνύει όχι μόνον τυχόν διαπλοκή, ανικανότητα ή υστεροβουλία ιθυνόντων, αλλά και την αδιαφάνεια της δημόσιας ζωής. Αυτή είναι η θετική όψη της πρότασης.

Ομως το κείμενο είναι κακό ως βάση για συζήτηση: Συγχέει πολιτικές και ποινικές ευθύνες, υιοθετεί θολές υποψίες, ατεκμηρίωτες κραυγές και ισχυρισμούς απογοητευμένων κομματικίσκων όπως του κ. Ρουμελιώτη και, το χειρότερο, ισχυρίζεται ότι η κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου οδήγησε τότε τη χώρα σκόπιμα στη χρεοκοπία στο πλαίσιο ενός «προαποφασισμένου σχεδίου». Ετσι, τροφοδοτεί τη διάχυτη συνωμοσιολογία. Ενδιάμεσα παρεισφρέουν ιδεολογήματα για τον νεοφιλελευθερισμό της περιόδου πριν από την κρίση, δηλαδή σε μια περίοδο όπου το κράτος διογκωνόταν συνεχώς! Τέλος, το κείμενο δεν εμπεριέχει ούτε ψήγμα αυτοκριτικής για τα πεπραγμένα της Αριστεράς, παραβλέποντας ότι στα περισσότερα επίμαχα ζητήματα οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής αυτή απλώς πλειοδοτούσε νομιμοποιώντας ιδεολογικά (και ανεύθυνα) το πελατειακό σύστημα και τις συντεχνίες. Βέβαια ούτε από την άλλη πλευρά των κυβερνητικών κομμάτων υπάρχουν σημάδια αυτοκριτικής, πέρα από το γενικόλογο «κάναμε λάθη».

Με δύο λόγια η πρόταση, όπως εξελίσσεται, θα εκτροχιάσει πάλι τη συζήτηση, αν τυχόν γίνει δεκτή από τη Βουλή. Θα προκαλέσει έναν ρητορικό καταιγισμό αμοιβαίων καταγγελιών των κομμάτων που ελάχιστα θα διαφωτίσουν την κοινή γνώμη.

Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι η πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ αγνοεί παντελώς τις προσπάθειες και τα αποτελέσματα της ακαδημαϊκής έρευνας εδώ και στο εξωτερικό. Εχουν δημοσιευθεί σε επιστημονικά περιοδικά, ανακοινωθεί σε συνέδρια, καταγραφεί σε επίσημες γνώμες. Ανέδειξαν σωρεία προβλημάτων και τις αιτίες τους. Το κείμενο του ΣΥΡΙΖΑ τα παραβλέπει.

Μια σοβαρή συζήτηση σε βάθος θα μπορούσε, εναλλακτικά, να βασισθεί σε πρότυπα άλλων χωρών για παρόμοια θέματα. Π.χ. να ανατεθεί από τη Βουλή σε ανεξάρτητη επιτροπή ειδικών εκτός πελατειακών δικτύων να ετοιμάσει μια τεκμηριωμένη γνώμη. Αυτό επιχείρησε το 2009 ο τότε υπουργός Ι. Παπαθανασίου (ΝΔ) χωρίς να βρει ανταπόκριση στην τότε αντιπολίτευση. Στη συνέχεια, το πόρισμα θα έπρεπε να διαβιβασθεί στη Βουλή, που με τη σειρά της θα είχε μια σοβαρή βάση για συζήτηση και θα μπορούσε να αντλήσει τα αναγκαία συμπεράσματα πολιτικής.

Τώρα, επί της ουσίας, η ακαδημαϊκή έρευνα έχει αναδείξει δύο τινά: Πρώτον, τον ρόλο και τις επιπτώσεις ελαττωματικών τυπικών θεσμών (ασυλία υπουργών, πειθαρχικό στο Δημόσιο, διοικήσεις ΔΕΚΟ, πάσης φύσεως κανόνες ευνοϊκούς για τους εκάστοτε «εντός» κ.λπ.), παραδοσιακών πελατειακών πρακτικών που αναιρούσαν κάθε έννοια κράτους δικαίου και εν μέρει παρωχημένων ιδεολογημάτων. Δεύτερον, τις κακές επιλογές οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής των εκάστοτε κυβερνήσεων. Η ελληνική κρίση ήταν το αποτέλεσμα ενός μοιραίου συνδυασμού όλων αυτών.

Η εξέταση και αντιμετώπιση με πρακτικά μέτρα των θεσμικών στρεβλώσεων που επηρέαζαν αποφάσεις ή παραλείψεις είναι για το μέλλον της χώρας πιο σημαντική από τον εντοπισμό προσωπικών αποτυχιών. Αλλά υπάρχουν και προσωπικές πολιτικές ευθύνες που πρέπει να καταδειχθούν. Δεν γίνεται πολλοί αξιωματούχοι να προσποιούνται ότι δεν κατάλαβαν ή δεν ήξεραν τι συνέβαινε, ιδίως αν έδρασαν με ιδιοτέλεια και λίαν επωφελώς για τους ίδιους και τους πελάτες τους. Υποστηρίζω ότι είχαν περιθώρια για διαφορετικές επιλογές και ότι δεν ήταν απλώς θύματα απρόσωπων δυνάμεων.

Ο Πάνος Καζάκος είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών