Λίγο ακόμα Αριστοφάνη, παρακαλώ;

Αν μιλούσαμε για κάποιον εν ζωή συγγραφέα το πράγμα θα άγγιζε τα όρια του σκανδάλου. Με τέσσερα διαφορετικά έργα του σε ένα καλοκαίρι, θα ήταν ο ευνοημένος, το «βύσμα», ο πιο εμπορικός. Ευτυχώς που η χρονική μας απόσταση από τον Αριστοφάνη είναι όση απαιτείται για να ανεβάσουμε όσα έργα του θέλουμε, για να τον λατρέψουμε ή να τον σχολιάσουμε, παραμένοντας ατιμώρητοι από όσους τον ήξεραν πραγματικά καλά. Ας φανταστούμε όμως έναν υποθετικό θεατή, φανατικό του αρχαίου έλληνα κωμωδιογράφου. Θα έπρεπε να ξοδέψει αρκετά χρήματα σε εισιτήρια ή μετακινήσεις για να απολαύσει μία ακόμα διαφορετική ανάγνωση στους «Ορνιθες» από τον Γιάννη Κακλέα, στις «Εκκλησιάζουσες» από τον Βαγγέλη Θεοδωρόπουλο, στις «Νεφέλες» του Νίκου Μαστοράκη ή στους «Ιππής» του Σταμάτη Φασουλή. Πρόκειται για σύμπτωση, για σύμπτωμα ή για κάτι άλλο η συνύπαρξη τόσων αριστοφανικών έργων;

«Είναι τέτοια η πολιτική περίοδος που διανύουμε και τέτοια η ψυχολογία του κόσμου, που μου φαίνεται πολύ λογικό να επιλέγονται έργα ενός συγγραφέα που διακωμωδεί οικεία κακά», λέει ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος. «Μπορεί όμως» συνεχίζει, «να είναι τυχαίο, μπορεί αυτές τις προτάσεις να δέχθηκε το Φεστιβάλ. Μπορεί να είναι και συνειδητή επιλογή: το Φεστιβάλ να πιστεύει ότι αυτή είναι σήμερα η ανάγκη του κοινού. Αλλά τότε ίσως θα ήταν μια ιδέα να αφιερώσει όλα τα φετινά Επιδαύρια στον Αριστοφάνη. Ετσι όπως ήταν το πρόγραμμα, φάνηκε σαν να “μπατάρει”».

«Συχνά, όταν στο συγκεκριμένο θέατρο παίζονται ξένα έργα, αναρωτιόμαστε “τι σχέση έχουν όλα αυτά με την Επίδαυρο”», λέει ο Σταμάτης Φασουλής. «Πιστεύουμε ότι πρέπει να παίζεται αποκλειστικά αρχαίο δράμα ή αττική κωμωδία, από τα οποία όμως έχουμε πολύ λίγα πράγματα. Επομένως θα παίζονται τα ίδια. Αν τώρα εφέτος υπερτερεί ο Αριστοφάνης, ίσως οφείλεται στο ότι η κωμωδία, λόγω των καταστάσεων, είναι πιο καλή λύση για το κοινό από κάτι το τραγικό, που το περνάει και στη ζωή του. Αυτή όμως είναι μάλλον επιφανειακή ερμηνεία. Εγώ στράφηκα στους “Ιππής”, γιατί είναι ένα έργο που – νομίζω όπως και τα υπόλοιπα εφετινά – παρουσιάζει μια Ελλάδα στην οποία μοιάζει να μην έχει αλλάξει σχεδόν τίποτα.

Ο Γιάννης Κακλέας πιστεύει ότι ο Αριστοφάνης ήταν πάντα η εύκολη λύση. «Οσοι σκέφτονταν την επιτυχία, είχαν στο μυαλό τους μια κωμωδία, έναν αναγνωρίσιμο πρωταγωνιστή και ένα δημοφιλή συγγραφέα. Αυτή ήταν η συνταγή, αυτή κυριαρχεί ακόμα, όχι μόνο στην Επίδαυρο. Είναι ο αρνητικός λόγος της έντονης παρουσίας του Αριστοφάνη. Ο θετικός είναι ότι πρόκειται για έναν καταδικό μας συγγραφέα, με όλο το μεσογειακό χιούμορ, την ελληνική κριτική επιθετικότητα και μια σάτιρα που “δεν καταλαβαίνει Χριστό”. Ειδικά στις μέρες μας, γεμάτες ανάγκη για σατιρική εκτόνωση και επιθετικότητα προς τους κρατούντες, ο Αριστοφάνης δεν μπορεί παρά να είναι επίκαιρος».

Ο Νίκος Μαστοράκης, τέλος, τείνει προς τη θεωρία της σύμπτωσης. «Νομίζω πως αυτή την καραμέλα», λέει ο σκηνοθέτης των «Νεφελών», «σύμφωνα με την οποία ο κόσμος έχει ανάγκη το γέλιο, την πιπιλίσαμε αρκετά. Και δυστυχώς την πιπιλάμε ακόμη. Σε αυτή την κατάσταση που ζούμε ο κόσμος έχει ανάγκη από άλλα πράγματα. Και θεωρώ μάλλον τυχαία τα τέσσερα αριστοφανικά έργα».

Δεν έχει βρεθεί φυσικά ο αλγόριθμος που συνδέει αυτό που θέλει μια κοινωνία με την ετήσια αριστοφανική παραγωγή της, αξίζει όμως μια ματιά σε στατιστικές του παρελθόντος. Μέχρι σήμερα, από το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, που σήκωσε αυλαία το 1955, ο Αριστοφάνης έχει χειροκροτηθεί αρκετές φορές. Με μια πρόχειρη καταμέτρηση, οι πιο «αριστοφανικές» χρονιές του θεάτρου ήταν το 1986 και το 1989, όταν ανέβηκαν έξι, παρακαλώ, διαφορετικά έργα του. Το 1994 και το 1998 ο υποθετικός θεατής που λέγαμε χρειάστηκε να το επισκεφθεί πέντε φορές. Το 1982 και το 2000, τέσσερις. Το ερώτημα είναι αν (πρέπει να) υπάρχει όριο.

«Αν κρίνουμε από την προθυμία των καλλιτεχνών αλλά και του κοινού, αντέχουμε. Ο Αριστοφάνης είναι κλασικός, ανοιχτός σε διαφορετικές προσεγγίσεις. Τα τελευταία 50 χρόνια έχουν γίνει πολύ ουσιαστικές προτάσεις για τη σκηνική του παρουσίαση, από τον Σολομό, τον Κουν και άλλους, αλλά βεβαίως υπάρχουν και οι επαναλήψεις, οι διάφορες μόδες κ.λπ. Ετσι είναι αυτά τα πράγματα», λέει ο Θεοδωρόπουλος.

«Θα τον αντέχουμε για πάντα, γιατί είναι η κωμική μας περιουσία, η θεμέλια συνεισφορά μας στην παγκόσμια συγκατάβαση του γέλιου», λέει ο Μαστοράκης. «Και είναι φυσικό, όσο αλλάζουν οι εποχές και οι αισθητικές τάσεις, να αλλάζει και η προσέγγισή μας στα κείμενά του».

«Το ερώτημα που πρέπει να απαντήσουμε», λέει ο Κακλέας, «είναι τι θα ανεβάζαμε στην Επίδαυρο αν δεν είχαμε τον Αριστοφάνη. Μήπως λείπει από τη σύγχρονη πραγματικότητα μια πένα που να μπορεί να καλύψει και τις σατιρικές και τις γραμματικές ανάγκες αυτού του τόπου; Ο Αριστοφάνης είναι μια ανεξάντλητη πηγή. Κάθε εποχή θα τον δει με διαφορετικό τρόπο. Αυτή είναι η έννοια του παλίμψηστου. Οπότε μάλλον θα ανεβαίνει αέναα, όσο υπάρχει ελληνική γλώσσα. Το πόσο καλά τον γνωρίζουμε, βέβαια, είναι άλλη ιστορία».

«Ενας συγγραφέας για αυτό λέγεται κλασικός», λέει ο Φασουλής. «Δεν θα πάψουμε ποτέ να ασχολούμαστε μαζί του, όπως και με τον Σαίξπηρ. Με τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή, τον Ευριπίδη, τον Τσέχοφ. Αν δεν μάθουμε να τα συλλαβίζουμε αυτά τα έργα δεν προχωράμε».

17 «Λυσιστράτες»,

12 «Ορνιθες»

Σύμφωνοι, υπήρχαν όμως και χρονιές (όπως από το 1958 έως το 1961, από το 1968 έως το 1970, το 1974, το 1988, το 1995 ή το 2011), που στην Επίδαυρο ανέβηκε όλο κι όλο ένα αριστοφανικό έργο. Υπήρχαν άλλες (το 1955, το 1956, το 1962, το 1965, το 1966, το 1967 και το 1971) που ο υποθετικός μας θεατής έμεινε αμανάτι. Οσο για τις ίδιες τις παραστάσεις, οι προτιμήσεις των σκηνοθετών είναι αρκετά σαφείς: 17 «Λυσιστράτες» πέρασαν από το αρχαίο θέατρο του Πολυκλείτου, καταλαμβάνοντας έτσι την πρώτη θέση, 13 «Εκκλησιάζουσες», που δίνουν στο έργο τη δεύτερη θέση, και 12 «Ορνιθες» (εκείνοι του Κουν το 1959, δεν πέρασαν από την Αργολίδα), που δίνουν στην Νεφελοκοκκυγία το χάλκινο μετάλλιο.

Στο τέλος του καταλόγου βρίσκονται οι «Σφήκες», με έξι ανεβάσματα. Είναι τόσο ενοχλητικός ο βόμβος τους; «Συμβαίνουν αυτά με τους κλασικούς συγγραφείς», λέει ο Θεοδωρόπουλος. «Κάθε εποχή έχει τις δικές της προτιμήσεις, ύστερα ξαφνικά πέφτει το βάρος σε άλλα έργα και πάει λέγοντας. Ούτε και τα έργα του Σαίξπηρ παίζονται όλα εξίσου σταθερά».

«Εχετε δει, λόγου χάρη, πολλές φορές τον “Βασιλιά Ιωάννη”; Ή τον “Ίωνα” του Ευριπίδη;», λέει ο Κακλέας. «Οι “Σφήκες” μιλούν για τη δικομανία των Αθηναίων, κάτι που αυτή τη στιγμή δεν θεωρείται επίκαιρο. Βέβαια, η ελληνική πραγματικότητα διανύει περίοδο πανικού, αναζητεί έργα εύληπτα, άμεσα. Ευχαρίστως να πειραματιστώ στους “Σφήκες”, θα έπρεπε όμως να βρω και παραγωγό γι’ αυτό».

Ισως, επομένως, η λύση στο «αριστοφανικό πρόβλημα» να είναι προτάσεις που δεν διστάζουν να πάρουν εμπορικό ρίσκο. Ας μην γεμίσει η Επίδαυρος, βρε αδερφέ! Μην ξεχνάμε ότι έργα του Αριστοφάνη παίζονται και έξω από τα τείχη της – εφέτος τον χειμώνα ανέβηκε ο «Πλούτος» της Αγγελικής Κασόλα.

Ισως πάλι τη χαρά στον υποθετικό φανατικό μας, να έδινε η ανακάλυψη και των περίπου σαράντα, όπως υπολογίζεται, Αριστοφανικών έργων. Κάποιοι άλλοι ίσως να ανέκραζαν «έλεος» σε μια τέτοια περίπτωση. Ποιος θα είχε δίκιο; «Αν κρίνουμε από αυτά που σώθηκαν», λέει ο Θεοδωρόπουλος, «μπορούμε να υποθέσουμε πως θα ήταν έργα συνδεδεμένα με τους ανθρώπους και την κοινωνία της εποχής του και βέβαια με την πολιτική κατάσταση, που έχει κοινά σημεία με αυτήν που ζούμε σήμερα εμείς».

«Δεν μπορώ να υποθέσω», λέει ο Φασουλής, «γιατί έχουμε πολύ λίγα στοιχεία. Εργα που εμείς θεωρούμε εξαιρετικά, δεν έχουν πάρει βραβείο. Πολλά που έχουν πάρει βραβείο, δεν τα ξέρουμε καν».

«Πάντως ο Αριστοφάνης δεν άφηνε τίποτα να πάει χαμένο», λέει ο Κακλέας. «Ενας συγγραφέας που γράφει για τον πόλεμο με τέτοιον τρόπο ενώ η πατρίδα του πολεμά, είναι ένας συγγραφέας με αρχίδια. Είχε τόλμη να γράφει για θέματα που δεν ήταν εύκολα. Μη νομίζετε ότι όλη η Αθήνα τον χειροκροτούσε».