Τοτέμ και ταμπού

Ο όρος «ταμπού» προέρχεται από την Ασία, είναι για την ακρίβεια πολυνησιακός και σημαίνει «απαγορευμένο». Ο Ιάπωνες πάλι χρησιμοποιούν τη λέξη «γκοχάτο» και δεν είναι παράξενο που μια ταινία με αυτόν ακριβώς τον τίτλο υπάρχει στη φιλμογραφία του Ναγκίσα Οσιμα.

Γιατί η παραβίαση ενός ταμπού μπορεί να μην καθιστά έγκλημα, αμάρτημα όμως είναι στα σίγουρα. Και σε μια καριέρα γεμάτη «αμαρτήματα», «Η αυτοκρατορία των αισθήσεων» στέκει ως το πιο βαρύ: πλήρως παραδομένος στο πάθος των ηρώων του, ο Οσιμα φιλμογράφησε τους ηθοποιούς του να ερωτοτροπούν στ’ αλήθεια μπροστά από τις κάμερες, δίχως ποτέ το αποτέλεσμα να αγγίξει το χυδαίο.

Και όλα αυτά ξεκινώντας από μια αληθινή ιστορία, την οποία και κινηματογράφησε σχεδόν… λαθραία. Ολα αυτά μέσα στη δεκαετία του ’70, τότε που βασίλευε στις αίθουσες η πορνογραφία. Και για τις φανατικές φεμινίστριες των 70s το πορνό ήταν άλλη μια μορφή εξουσίας, άλλος ένας μηχανισμός καταπίεσης. «Αποκτηνώνει τις γυναίκες», έλεγαν, «και οι άνδρες μαθαίνουν μέσα από αυτό να συμπεριφέρονται στις γυναίκες ως αντικείμενα». Κάποιες το λένε ακόμη και σήμερα. Το σεξ όμως (και δη το φιλμογραφημένο σεξ) δεν είναι απαραίτητα βίαιο. Μπορεί να είναι εποικοδομητικό ή καταστρεπτικό, ηθικό ή ανήθικο και, ως μέσο επικοινωνίας, μπορεί να «στείλει» μηνύματα τόσο διαφορετικά όσο η ζωή και ο θάνατος. Οπως αποδεικνύει η αληθινή ιστορία της Αμπε και του Ισιντα.

Η έβδομη από μια σειρά οκτώ παιδιών – εκ των οποίων μονάχα τα τέσσερα πρόλαβαν την ενηλικίωση – η Αμπε Σάντα σπούδασε τραγούδι από μικρή με την υποστήριξη της μητέρας της. Το τραγούδι βέβαια εκείνη την εποχή αποτελούσε ένα από τα απαραίτητα ταλέντα μιας γκέισας και πολλές φορές η μικρή Αμπε έκανε κοπάνα για τις σπουδές της. Μέχρι που στα δεκαπέντε της έπεσε θύμα βιασμού από έναν συμμαθητή της. Η πολυτάραχη δίκη που ακολούθησε (και κατά την οποία οι δικοί της τη στήριξαν όσο μπορούσαν) έκλεισε με την καταδίκη του βιαστή, αλλά η Αμπε δεν κατόρθωσε να το ξεπεράσει και η ολοένα και αυξανόμενη επιθετικότητά της οδήγησε την οικογένεια στην… πώληση της κόρης τους σε οίκο με γκέισες το έτος 1922. Επειτα από πέντε χρόνια σκληρής δουλειάς ανακάλυψε πως είχε κολλήσει σύφιλη. Ακολουθεί υποτυπώδη θεραπεία, εγκαταλείπει τον οίκο και εργάζεται πλέον ως εκδιδόμενη γυναίκα σε κρατικό πορνείο, χτίζοντας ταυτόχρονα τη φήμη του προβληματικού κοριτσιού που δεν σηκώνει πολλά. Λίγα χρόνια αργότερα ο πατέρας της θα αρρωστήσει βαριά και η Αμπε θα εγκαταλείψει τα πάντα για να τον φροντίσει, μόλις για δέκα μέρες πριν από το θάνατό του, το Γενάρη του 1934.

Χρόνια μετά, η Αμπε θα καταφέρει να ξεφύγει από το κύκλωμα της πορνείας και θα εργαστεί στο εστιατόριο του Κιτσίσο Ισιντα, του οποίου η φήμη ως γυναικοκατακτητή ήταν ήδη ξακουστή, παρ’ όλο που η γυναίκα του εργαζόταν ακόμη στο μαγαζί – επί της ουσίας το διηύθυνε. «Δεν είχα γνωρίσει ποτέ μου έναν άνδρα τόσο όμορφο, τόσο κομψό, τόσο καλό εραστή – δεν υπήρχε άλλος σαν κι αυτόν», θα δηλώσει χρόνια αργότερα σε μια από τις λίγες συνεντεύξεις της. Ο ερωτικός τους δεσμός πάντως θα αγγίξει σύντομα τον παραλογισμό. Περνούν μερόνυχτα στο κρεβάτι και όταν δεν βρίσκονται, η Αμπε το ρίχνει στο ποτό. Είναι για πρώτη φορά ερωτευμένη και δεν αντέχει να μοιράζεται τον άνδρα των ονείρων της – περιέργως, οι εκρήξεις θυμού και ζήλιας της, αντί να απομακρύνουν, ενθουσιάζουν ακόμη περισσότερο τον Ισιντα. Ενα από τα αγαπημένα τους παιχνίδια: το «πνίξιμο» κατά τη διάρκεια της ερωτικής πράξης. Και όταν, ύστερα από έναν δυνατό καβγά, πέφτουν μεθυσμένοι στο κρεβάτι, της ζητά να του σφίξει τον λαιμό με όλη της τη δύναμη – το πρόσωπό του παραμορφώνεται, εκείνη σταματά, αυτός της ζητά να συνεχίσει και μαζί φτάνουν στη τέλεια κορύφωση – καταργώντας ταυτόχρονα κάθε ανάλυση περί σύζευξης έρωτα και θανάτου: Η Αμπε και ο Ισιντα το έκαναν πράξη δίχως να το πολυσκεφτούν. Τέσσερις ώρες μετά το φονικό, η Αμπε θα κόψει τα γεννητικά όργανα του εραστή της, θα γράψει με το αίμα του τα λόγια «Σάντα και Κιτσίσο για πάντα» στο νεκρό στέρνο και θα βγει στους δρόμους, μισότρελη πια, για να συλληφθεί μήνες αργότερα, στο δωμάτιο ενός ξενοδοχείου, αγκαλιά με το πολύτιμο «μέλος» του αγαπημένου της.

Το παρασκήνιο της ταινίας

Ο Ναγκίσα Οσιμα θα αναζητήσει τη Σάντα Αμπε για να την εντοπίσει σε επαρχιακό μοναστήρι το 1973. Πάνω στις μαρτυρίες της θα βασίσει την πιο φημισμένη ιαπωνική ταινία όλων των εποχών που, βολικά από μια άποψη, γίνεται πραγματικότητα την εποχή που το σκληρό πορνό έχει αρχίσει να γίνεται της μόδας. Ηταν η εποχή που το «Βαθύ λαρύγγι» απέφερε κέρδη 600 εκατομμυρίων στα ταμεία, μετατρέποντάς το από μια απλή τσόντα στην, αναλογικά, μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία στην ιστορία του σινεμά, καθώς η αθάνατη Λίντα Λάβλεϊς εντυπωσίαζε με τις επιδόσεις της στο στοματικό σεξ, οι «Τάιμς» εκθείαζαν το φιλμ και η βιομηχανία του πορνό έμοιαζε έτοιμη να εισβάλει στον χώρο του mainstream – κάτι που δεν έμελλε να συμβεί. Οσο πάντως και να έσκουζαν οι φεμινίστριες της εποχής, το πορνό εκείνα τα χρόνια δεν ήταν απλώς ένα κινηματογραφικό αξιοπερίεργο, αλλά ένα κοινωνικό φαινόμενο, ένα μήνυμα σεξουαλικής απελευθέρωσης, κατάρριψης των ταμπού και των μικροαστικών συμβάσεων, που βέβαια, όπως όλα τα όνειρα, κράτησε λίγο.

Ο ίδιος πάντως κατόρθωσε να γυρίσει το φιλμ κρυφά από τις ιαπωνικές Αρχές (όπου η λογοκρισία είναι πολύ αυστηρή), αποφασισμένος να βάλει τους ηθοποιούς του να ερωτοτροπήσουν κανονικότατα και να τους καταγράψει σε φιλμ. Μόνο έτσι, θεώρησε ο Οσιμα, θα μπορούσε να μεταφερθεί και στον δυτικό θεατή ο γνήσια μακάβριος ερωτισμός που πυροδοτούσε τη σχέση των δυο εραστών – αν μπορούσε, είχε κάποτε πει, θα έβαζε την Εϊκο Ματσούτα να σκοτώσει στ’ αλήθεια τον ηθοποιό Τατσούγια Φούτζι!

Η τελευταία ερωτική στιγμή τους καταγράφεται με απόλυτη πιστότητα. Οι κινήσεις του ζευγαριού αργές, παραδομένες σε έναν μυστικισμό τη χωρογραφία του οποίου ανακαλύπτουν εκείνη τη στιγμή. Η μινιμαλιστική μουσική αμβλύνει ακόμη περισσότερο τις εντυπώσεις. Εχουν προηγηθεί ήδη αρκετές ρεαλιστικές ερωτικές συνευρέσεις των ηρώων, αυτό που βλέπουμε εδώ όμως ξεπερνά κάθε προηγούμενο. Η ομορφιά που καταγράφει ο φακός του Οσιμα δεν κρύβει τίποτα το «γαργαλιστικό» – μονάχα η ομορφιά του έρωτά τους στέκει έκθετη σε όλη την αρρωστημένη της μεγαλοπρέπεια.Τα φώτα σβήνουν και ο Οσιμα πρέπει τώρα να βγάλει λαθραία το φιλμ από τη χώρα, ώστε να εμφανιστεί στα εργαστήρια της γαλλικής παραγωγού εταιρείας, όπου και ο Οσιμα θα μοντάρει μυστικά την ταινία. Η πρεμιέρα της γίνεται το 1976 στην ίδια χώρα, οι κριτικοί παραμιλούν, η ιαπωνική κυβέρνηση εξοργίζεται, όμως επιτρέπει τελικά την προβολή (με λογοκριμένα τα επίμαχα μέρη), αλλά σέρνει για τέσσερα χρόνια τον σκηνοθέτη στα δικαστήρια με την κατηγορία της προσβολής της δημοσίας αιδούς – ο οποίος θα αθωωθεί ύστερα από μεγάλη ταλαιπωρία. Τέτοια πάντως ήταν η καλλιτεχνική δύναμη της ταινίας που προβάλλεται ολόκληρη, δίχως περικοπές, στην αυστηρή Αγγλία και στις ΗΠΑ. Ο Καναδάς απαγορεύει το φιλμ αρχικά και επιτρέπει την προβολή του μόλις το 1991 – ενώ στην Πορτογαλία η ταινία παίζεται στην τηλεόραση ξεσηκώνοντας σκάνδαλο. Ενας ιερέας θα δηλώσει στον πορτογαλικό Τύπο «ορθώς παίχτηκε η ταινία! Εμαθα περισσότερα βλέποντας δέκα λεπτά της απ’ όσα είχα μάθει όλη μου τη ζωή!».