Η κληρονομιά του Αντι Γουόρχολ

Λίγα χρόνια πριν από τον αιφνίδιο θάνατό του το 1987, ο Αντι Γουόρχολ δήλωνε: «Οταν πεθάνω, δεν θέλω να μείνει κανένα ίχνος μου. Δεν θέλω να αφήσω τίποτα πίσω. Θέλω ο “μηχανισμός” μου να σβήσει». Το μόνο σίγουρο, όμως, είναι ότι ειδικά στην πόλη όπου έζησε ο καλλιτέχνης τα ίχνη του βρίσκονται παντού. Στους δρόμους της Νέας Υόρκης, σε καταστήματα με σουβενίρ, πουλιούνται κούπες και Τ-shirts με τις κονσέρβες της σούπας Campbell και τα μπουκάλια της Coca Cola – από τα πρώτα σχέδια του Γουόρχολ που έκαναν το άστρο του να εκτιναχθεί στον γαλαξία της ποπ αρτ -, ρολόγια Seiko με την μπανάνα που σχεδιάστηκε για το εξώφυλλο του δίσκου «Velvet Underground», αλλά και φορέματα Pepe Jeans με τα χείλη της Μέριλιν Μονρόε. Στη Νέα Υόρκη αρώματα, πιάτα, καπέλα, τσάντες, αθλητικά παπούτσια, θήκες για το i-Phone, κουτιά με σοκολατάκια, χαρτικά αλλά και εξώφυλλα βιβλίων, τίτλοι εφημερίδων, διαφημίσεις διαπνέονται από το πνεύμα του Γουόρχολ. Ακόμη και ένα (ασημί) άγαλμά του είναι θρονιασμένο στην Πλατεία Union Square, ανάμεσα στα αγάλματα του πρώτου προέδρου των ΗΠΑ Τζορτζ Ουάσιγκτον και του Μαχάτμα Γκάντι.

Και η τέχνη του Αντι Γουόρχολ; Από το φθινόπωρο και μετά έχουν προγραμματιστεί τρεις εκθέσεις στη Νέα Υόρκη, δέκα στις Ηνωμένες Πολιτείες και είκοσι τέσσερις στον υπόλοιπο κόσμο, με πιο σημαντικό – είναι το γεγονός της χρονιάς – πάντως το αφιέρωμα που οργανώνει για πρώτη φορά το διάσημο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης. Στην έκθεση «Regarding Warhol: Sixty Artists, Fifty Years» τα αριστουργήματά θα αντιπαρατεθούν με πίνακες, φωτογραφίες, βίντεο και εγκαταστάσεις καλλιτεχνών οι οποίοι έχουν επηρεαστεί από τον Γουόρχολ. Και δεν είναι λίγοι. Κάθε πτυχή του έργου του έχει βρει τους οπαδούς της, αφού ο πορτρετίστας των διασήμων και ζωγράφος της καθημερινότητας, του μπανάλ, του θανάτου και της καταστροφής έχει επηρεάσει σύγχρονούς του – όπως οι Γερμανοί Γκέρχαρντ Ρίχτερ και Χανς Χάακε – αλλά και τα τρομερά παιδιά της επόμενης γενιάς Τζεφ Κουνς, Ντάμιεν Χιρστ, Αϊ Γουέι Γουέι, Τσακ Κλόουζ, Σίντι Σέρμαν.

Αφετηρία του ήταν οι εφαρμοσμένες τέχνες. Από τη διαφήμιση ο Γουόρχολ θα περάσει στη ζωγραφική με έναν τρόπο εντελώς ανατρεπτικό. Διαθέτει μια εξαιρετική ικανότητα να οσφραίνεται τα αιτήματα της εποχής του, όμως πέρα από τα θέματα που επιλέγει θα κάνει άνω κάτω όλους τους κώδικες της τέχνης. Παράγει μαζικά, επιτηδευμένα κοινότοπες αναπαραστάσεις καταναλωτικών προϊόντων και προσωπογραφίες διασημοτήτων – μεταξύ άλλων του Ελβις Πρίσλεϊ και της Μέριλιν Μονρόε, αλλά και συνολικά 302 πορτρέτα της Τζάκι Κένεντι και 200 του Μάο Τσετούνγκ – με φανταχτερά χρώματα και παρεμβαίνει εικαστικά σε μεταξοτυπίες. Στα μέσα της δεκαετίας του 1960 είναι ήδη διάσημος – αν και οι σύγχρονοί του εκπρόσωποι της μοντέρνας τέχνης δεν αναγνωρίζουν την αξία του – και η επιρροή του σε άλλους καλλιτέχνες είναι ήδη εμφανής. Ομως δεν μένει μόνο στη ζωγραφική.

Παθιασμένος με την εικόνα και τη διατήρησή της, μέρα – νύχτα φωτογραφίζει ό,τι υπάρχει γύρω του – έχουν καταγραφεί περισσότερα από 60.000 στιγμιότυπα τα οποία έχει τραβήξει ο ίδιος -, κινηματογραφεί τους επισκέπτες του ατελιέ -θεωρείται μάλιστα ότι άνοιξε τον δρόμο για τα ριάλιτι – και σκηνοθετεί συνολικά 260 ταινίες που σηματοδοτούν τον όρο underground. Ο Γουόρχολ ουδόλως ενδιαφέρεται για τον εμπορικό κινηματογράφο. Παραληρηματικές, αποσπασματικές, βασισμένες στην ιδέα της επανάληψης, γεμάτες όμορφα αγόρια και κατεστραμμένες ντίβες, οι ταινίες του Γουόρχολ αναδεικνύονται σε σύμβολα του ριζοσπαστικού σινεμά. Τρέχουν σε πραγματικό χρόνο, η οθόνη τους κόβεται στα δύο όπως στο «Chelsea Girls» και δεν υπάρχει τίποτα που να μην επιτρέπεται. Στο «Sleep» η κάμερά του Γουόρχολ παρακολουθεί επί 6 ώρες τον ποιητή Τζον Τζιόρνο να κοιμάται και στο «Blow Job» το πρόσωπο ενός άνδρα ο οποίος απολαμβάνει μια 35λεπτη πεολειξία.

Από το Εργοστάσιο στο ίδρυμα

Ολα συμβαίνουν στο Factory, το περίφημο ασημί ατελιέ του σε ένα παλιό βιομηχανικό κτίριο της 47^ης Λεωφόρου, όπου ο Γουόρχολ δουλεύει εντατικά μαζί με τους βοηθούς του ανάμεσα σε δεκάδες αυλικούς, ναρκωτικά, σεξ και ροκ εντ ρολ πάρτι υπό τους ήχους εκκωφαντικής μουσικής. Στο Factory μαζεύονται τα πιο κακομαθημένα αλλά και πιο ταλαντούχα παιδιά των εύπορων οικογενειών της Νέας Υόρκης, τα οποία ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί σε διάφορες δραστηριότητές του. Η ζωγραφική, η φωτογραφία, ο κινηματογράφος δεν του αρκούν. Από το 1969 και μετά θα αναστατώσει και τον Τύπο – χρηματοδοτεί το «Andy Warhol’s Interview» που υπήρξε για δεκαετίες το κατεξοχήν κοσμικό περιοδικό – ενώ θα ασχοληθεί και με τη μουσική. Από το 1952 μέχρι τον θάνατό του ο Γουόρχολ σχεδίασε περισσότερα από 50 εξώφυλλα δίσκων της εταιρείας Columbia, μεταξύ άλλων και των Τοσκανίνι, Αρίθα Φράνκλιν, Λάιζα Μινέλι, Τζον Λένον αλλά και των Rolling Stones. Το αριστούργημά του όμως παραμένει το ντεμπούτο των Velvet Underground. Το 1965 στο νεοϋορκέζικο Café Bizarre ο καλλιτέχνης μένει έκθαμβος από τον ήχο τεσσάρων νεαρών μουσικών. Μερικές μέρες αργότερα ο Λου Ριντ και η παρέα του θα εγκατασταθούν στο Factory και ο Γουόρχολ θα γίνει ο μάνατζερ του συγκροτήματος.

Ο «επιχειρηματίας της τέχνης», όπως αυτοχαρακτηριζόταν, πέθανε ξαφνικά σε ηλικία 58 ετών, στη διάρκεια μιας επέμβασης ρουτίνας για αφαίρεση χολής. Είχε όμως προβλέψει τα πάντα. Ομοφυλόφιλος, χωρίς απογόνους, άφησε από 250.000 δολάρια στα δύο αδέλφια του και στον Φρεντ Χιουζ, τον διευθυντή της εταιρείας του. Και όλα τα υπόλοιπα σε ένα φιλανθρωπικό ίδρυμα για την ανάπτυξη των εικαστικών τεχνών, τη διεύθυνση του οποίου είχε αναθέσει στον αδελφό του Τζον, στον Φρεντ Χιουζ και τον Βίνσεντ Φρεμόντ, στενό συνεργάτη του ήδη από το 1971 και πλέον μοναδικό επιζώντα από το τρίο.

Τον Μάιο του 1988 ο οίκος Σόθμπις αναφέρει ότι η προσωπική συλλογή του Γουόρχολ – ο οποίος επιπλέον ήταν και παθιασμένος συλλέκτης έργων τέχνης – φθάνει στο ιλιγγιώδες ποσό – ρεκόρ για την εποχή των 25 εκατομμυρίων δολαρίων. Τι θα γίνονταν όλα αυτά τα χρήματα και τα χιλιάδες έργα – μόνο τα δικά του υπολογίζονται σε 100.000 – που άφησε ο καλλιτέχνης;

Το ίδρυμα αποφασίζει να κάνει ένα είδος ριμέικ της πολυτάραχης ζωής και του έργου του με αναδρομικές εκθέσεις αλλά και άρθρα σε περιοδικά που θα αλλάξουν την εικόνα του. Δημιουργείται επίσης ένα Μουσείο Γουόρχολ στη γενέτειρά του, το Πίτσμπουργκ της Πενσιλβάνια, το μεγαλύτερο που έχει γίνει ποτέ στις ΗΠΑ. Στα επτά επίπεδα του μουσείου εκτίθενται 3.000 έργα – από τα οποία τα 800 είναι πίνακες – και 4.000 ταινίες δίπλα σε χιλιάδες έγγραφα. Πουλάει επίσης 103 έργα του Γουόρχολ σε 24 μουσεία των ΗΠΑ, ώστε να εδραιωθεί η φήμη του Γουόρχολ στην αμερικανική κληρονομιά, και διανέμει 28.500 φωτογραφίες του σε 180 πανεπιστήμια για να εξοικειωθούν οι φοιτητές τους με τις διάφορες πτυχές της τέχνης του.

Με τα έσοδα από την πώληση έργων αλλά και τα έσοδα που προκύπτουν κάθε χρόνο από τα δικαιώματα παράγωγων προϊόντων, το ίδρυμα έχει καθιερώσει ένα ετήσιο ποσόν 225 εκατ. δολαρίων για υποτροφίες σε νέους καλλιτέχνες και για την υποστήριξη εκθέσεων, ιδρυμάτων αλλά και οικονομικά αδύναμων καλλιτεχνών.

Κάθε τόσο όμως το ίδρυμα έχει επίσης να αντιμετωπίσει διάφορα σκάνδαλα και κατηγορίες. Οι Λου Ριντ και Τζον Κέιλ, για παράδειγμα, διεκδικούν τα δικαιώματα χρήσης του συμβόλου της μπανάνας με την αιτιολογία ότι είναι άμεσα συνδεδεμένο με την πρώτη τους μπάντα και η υπόθεση εκκρεμεί ακόμη στα δικαστήρια. Οι πιο πολλές υποθέσεις όμως με τις οποίες ασχολείται η διεύθυνση του Ιδρύματος Αντι Γουόρχολ έχουν να κάνουν με την έκδοση πιστοποιητικών αυθεντικότητας για έργα του καλλιτέχνη. Τα αιτήματα είναι τόσο πολλά, ώστε η επιτροπή των τεσσάρων εμπειρογνωμόνων (ιδρύθηκε το 1994) συνεδριάζει τρεις φορές ετησίως, ενώ οι δαπάνες για δικηγόρους και δικαστήρια ανέρχονται σε εκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο. Ο Αντι Γουόρχολ το είχε μάλλον προβλέψει και αυτό: «Ο θάνατος και τα χρήματα αλλάζουν τα πάντα, γλύκα!» («Death and money change everything, honey») είχε πει λίγο πριν πεθάνει σε μια εκπομπή του MTV.