[Τρίτη άποψη] Από το Euro στο ευρώ

Τα τηλεοπτικά πλάνα δυστυχίας ή ευτυχίας των ποδοσφαιρόφιλων στο πρόσφατο Euro φανέρωσαν κάτι καινούργιο. Οι στενοχωρημένοι Βίκινγκ, οι πανευτυχείς ταυρομάχοι, οι ικανοποιημένοι αλλά ηττημένοι Σπαρτιάτες, οι μακιγιαρισμένες κοπέλες με τα χρώματα των χωρών που συνδυάζουν τη σέξι με την εθνική συνείδηση, φέτος, δεν ήταν μόνο το συνηθισμένο ποδοσφαιρικό καρναβάλι που κάνει την εμφάνισή του σε κάθε μεγάλη διοργάνωση. Δεν ήταν μόνο παραδείγματα υπερβολικής επίδειξης εθνικού σφρίγους, συλλογικής επιθυμίας για προβολή της εθνικής ανωτερότητας ή διαφορετικότητας. Αυτή τη φορά, στο Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα Ποδοσφαίρου δεν διακυβεύθηκε μόνο ένα Κύπελλο, δεν εκτυλίχθηκε μόνο η συνηθισμένη γκροτέσκο παράσταση ρατσιστικής έξαρσης που σημαδεύει της αθλητικές αντιπαραθέσεις σε επίπεδο εθνικών ομάδων και όχι μόνο (αξιοσημείωτη είναι η αυξανόμενη βιαιότητα χούλιγκαν στους δρόμους της Πολωνίας και της Ουκρανίας). Αυτή τη φορά, στο Euro 2012 «παίχτηκε» και το ευρώ. «Παίχτηκε» το δικαίωμα όλων των ευρωπαϊκών χωρών να συμμετέχουν σε μια κοινή φαντασίωση κοινωνικής και οικονομικής ευημερίας.

Τη διασύνδεση Euro 2012 και ευρώ τη ζήσαμε πρώτοι εξαιτίας της αναμέτρησης Ελλάδας – Γερμανίας λίγες μέρες μετά τις εθνικές εκλογές που επιβεβαίωσαν τη βούληση της χώρας μας για παραμονή στην ευρωζώνη. Ηταν αναμενόμενες οι εθνικιστικές κορόνες που ακούστηκαν πριν από τον αγώνα για ενδεχόμενη εκδίκηση της Ελλάδας στο γήπεδο για όσα η Γερμανία και κυρίως η Καγκελάριός της έχουν επιφέρει με τη μονεταριστική εμμονή τους. Το τελικό σκορ, βέβαια, δεν σήκωνε «επαναδιαπραγμάτευση» – έτσι ο εθνικός ξεσηκωμός καταλάγιασε. Λίγες μέρες όμως αργότερα, ο ημιτελικός Γερμανίας – Ιταλίας την ίδια μέρα του κρίσιμου Συμβουλίου της Ευρώπης πήρε αντίστοιχες διαστάσεις. Σε αυτή την περίπτωση, μάλιστα, η αντιπαράθεση ξεπέρασε τα εθνικά όρια και πήρε χαρακτηριστικά πολιτικής σύγκρουσης μεταξύ ευρωπαϊκού Βορρά και Νότου, λιτότητας και ευρωομολόγου, Μέρκελ και Μόντι. Η φράση που διέρρευσε, του ιταλού Πρωθυπουργού προς τη γερμανίδα Καγκελάριο, στο ημίχρονο, «θα υπογράψεις το ευρωομόλογο ή θα συνεχίσουμε να σας βάζουμε γκολ;», σηματοδοτεί την πιο άμεση επιβεβαίωση των νέων συσχετισμών δύναμης και την πρώτη νίκη των νέων εθνικών συμμαχιών που ανέκυψαν στην Ευρώπη. Η εικόνα του απείθαρχου σταρ των ταμπλόιντ και της Εθνικής Ιταλίας Μάριο Μπαλοτέλι να πανηγυρίζει τα γκολ που πέτυχε απέναντι στα σκυθρωπά πρόσωπα του μεγάλου φαβορί της διοργάνωσης, αποτέλεσε την τέλεια απεικόνιση της νίκης των «κακών» παιδιών της Ευρώπης απέναντι στα φερόμενα ως «καλά και συνετά».

Η διασύνδεση της πολιτικής με το ποδόσφαιρο συνεχίστηκε ώς το τέλος της διοργάνωσης, όπου η Ισπανία επιβεβαίωσε την ανωτερότητά της κερδίζοντας εύκολα το τρόπαιο, κάνοντας όλα τα διεθνή τηλεοπτικά δίκτυα να μιλήσουν για τον στιγμιαίο ενθουσιασμό και τον αποπροσανατολισμό των Ισπανών από τη στενόχωρη οικονομική πραγματικότητα που ζουν. Ο θρίαμβος του ευρωπαϊκού Νότου στο Euro 2012 εύλογα ταυτίστηκε με το αποτέλεσμα της Συνόδου Κορυφής στις Βρυξέλλες.

Ο συσχετισμός του ποδοσφαίρου με ευρύτερες κοινωνικές και πολιτισμικές εξελίξεις δεν είναι καινούργιος. Στην πρωτοπόρα δουλειά τους, ο Νόρμπερτ Ελίας και ο Ερικ Ντάνινγκ («Αθλητισμός και ελεύθερος χρόνος στην εξέλιξη του πολιτισμού», εκδ. Δρομέας) έχουν δείξει από καιρό ότι το ποδόσφαιρο κατακτά τις σύγχρονες κοινωνίες, αυτές που έχουν εκχωρήσει το μονοπώλιο της άσκησης της βίας στο κράτος και χρησιμοποιούν τον λαϊκό αθλητισμό όχι για να επαναφέρουν τα άγρια ένστικτα αλλά για να μυηθούν σε κανόνες ανταγωνιστικής συμβίωσης και να εσωτερικεύσουν τους κοινωνικούς καταναγκασμούς. Υπάρχουν όμως κι άλλα παραδείγματα συνάντησης πολιτικής, κοινωνίας και ποδοσφαίρου: η εκμετάλλευση για προπαγανδιστικούς λόγους των αθλητικών επιτευγμάτων ως επίδειξη κοινωνικής ευφορίας στο ανατολικό μπλοκ πριν από το 1989, η χρήση του αθλητισμού ως μέσου κοινωνικής ανέλιξης νέων σε τριτοκοσμικές ή αναπτυσσόμενες χώρες ειδικά μετά τη διεθνοποίηση των δημοφιλών αθλημάτων κ.ά.

Σήμερα ίσως να περνάμε σε ένα μείγμα όλων αυτών. Το ποδόσφαιρο, το Εuro 2012, υπενθύμισε ότι «Ευρώπη δεν είναι μόνο η Γερμανία», έδειξε ότι οι κοινωνίες της πλαστής και υπερχρεωμένης ευημερίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του ευρωπαϊκού πολιτισμού ο οποίος ποτέ δεν υπήρξε προκαθορισμένη και τετελεσμένη συνθήκη, ούτε μόνο ανιδιοτελής και άσχετη με τον λαϊκισμό υπόθεση. Η «Ευρώπη» δεν αποτελεί τίποτε άλλο από μια φαντασιακή αλλά υπαρκτή ένωση ισχυρών και ανίσχυρων, φτωχών και πλουσίων, παραγωγών και καταναλωτών, λογικών και παράλογων επιθυμιών. Αυτή η ένωση παραμένει η διαρκής πρόκληση και ο μεγάλος κίνδυνός της.

Ο Βασίλης Βαμβακάς είναι λέκτορας Κοινωνιολογίας της Επικοινωνίας στο ΑΠΘ