Η ανατομία της τελευταίας ουτοπίας

Είναι καταδικασμένη να αποτύχει «η τελευταία ουτοπία μιας εποχής, η οποία διακήρυσσε ότι είχε θεραπευτεί από τις ουτοπίες»; Η απάντηση που δίνει σε αυτό το ερώτημα ο Ζαν Πιζανί-Φερί μοιάζει με σταυρόλεξο για δυνατούς λύτες. Είναι όμως καταφατική. Το ευρώ μπορεί να σωθεί και η ευρωζώνη μπορεί να αφήσει πίσω την υπαρξιακή της κρίση. Αρκεί να εκπληρωθούν ορισμένες προϋποθέσεις. Και αρκεί, χωρίς προκατάληψη, καχυποψία και τιμωρητική διάθεση, να αναζητηθούν τα αίτια του προβλήματος. Καθηγητής Οικονομικών και επικεφαλής του ευρωπαϊκού θινκ τανκ Bruegel, ο Πιζανί-Φερί εξετάζει με καθαρό βλέμμα τη σύντομη ιστορία του ευρώ – από την εποχή της ευφορίας όπου ήταν ένα «βαρετό» νόμισμα έως εκείνη την ημέρα που ξύπνησε τους δαίμονες μιας πιθανής καταστροφής. Σε αυτή την ανατομία του εγκλήματος, ο συγγραφέας δεν υποδεικνύει αθώους και ενόχους. Στέκεται στον φόβο αλλά και την ελπίδα. Περιγράφει την ανασφάλεια αλλά και την αμεριμνησία. Η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν είναι προϊόν παρθενογένεσης. Είναι σύνθεση χωρών με βαρύ ιστορικό, που επιθυμούν να αφήσουν στο παρελθόν τις διαιρέσεις τους χωρίς όμως να καταφέρνουν πάντοτε να ξεπερνούν το ψυχολογικό φράγμα της δυσπιστίας. Είναι κάτι που εξηγεί, για παράδειγμα, γιατί ο Φρανσουά Μιτεράν έβλεπε με μισό μάτι τον ευρωπαϊκό φεντεραλισμό και γιατί ο Χέλμουτ Κολ προσέφερε ένα κοινό νόμισμα ως αντίδωρο στους υπόλοιπους για τη γερμανική ενοποίηση.

Η δημιουργία ενός υπερεθνικού νομίσματος έχει τα χαρακτηριστικά συναρπαστικού πειράματος. Σε αυτό το αφήγημα, όμως, έρχεται μια στιγμή όπου το εργαστήριο κινδυνεύει να τιναχτεί στον αέρα. Επιπλέον, το προσωπικό του δεν έχει την πολυτέλεια της απομόνωσης. Ελέγχεται από κοινοβούλια, απολογείται σε εκλογικά σώματα. Κάποιος πρέπει να εξηγήσει στους γερμανούς φορολογουμένους γιατί πρέπει να πληρώνουν οι ίδιοι τα κρίματα της Ελλάδας και όχι οι πλούσιοι Ελληνες. Κάποιος πρέπει να πείσει τους έλληνες πολίτες ότι οι θυσίες στις οποίες υποβάλλονται, γίνονται στο όνομα της ανασυγκρότησης της οικονομίας και όχι για χάρη των κερδοσκόπων. Προηγουμένως, όμως, πρέπει να απαντηθεί ένα άλλο ερώτημα: όπως το θέτει ο Ζαν Πιζανί-Φερί, οι χώρες που τα πηγαίνουν καλά ευημερούν χάρις στις δικές τους «ικανότητες» ή στη δυστυχία των άλλων; Αν η απάντηση σε αυτό το ερώτημα είναι καταφατική, αυτό σημαίνει ότι το πρόβλημα της ευρωζώνης δεν είναι ελληνικό αλλά δομικό. Ο συγγραφέας υπενθυμίζει ότι όταν στην Ελλάδα το φτηνό χρήμα έφερνε έκρηξη της κατά κεφαλήν κατανάλωσης της τάξης του 39%, η Γερμανία ακολουθούσε την οδό της μεταμέλειας. Η γερμανική στάση υποχρέωνε την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα να διατηρήσει το επιτόκιό της υπερβολικά χαμηλά, αντίθετα από τις ανάγκες της Ελλάδας, της Ισπανίας και άλλων PIGS. Πρόκειται, ενδεχομένως, για μια από εκείνες τις λεπτομέρειες στις οποίες μόνο οι οικονομολόγοι δίνουν ιδιαίτερη σημασία. Εξηγεί όμως γιατί ο προτεσταντικός Βορράς και ο διονυσιακός Νότος επέμεναν ο καθένας στον δρόμο που είχε χαράξει. Ωσπου να ξεσπάσει η κρίση.

Κάπως έτσι, στις αρχές του 2010 η ευρωζώνη ανακαλύπτει τον ιδανικό ένοχο. Η Ελλάδα πρόλαβε στη στροφή την Ιρλανδία με το εκτεθειμένο τραπεζικό σύστημα και την Πορτογαλία με την ανύπαρκτη ανταγωνιστικότητα. Δυόμισι χρόνια και κάμποσες δραματικές Συνόδους Κορυφής από τότε, ο ελληνικός δαίμονας εξακολουθεί να τρομάζει την Ευρώπη και να ξυπνά τον εφιάλτη μιας νέας οικονομικής κρίσης στον υπόλοιπο κόσμο. Με την καθαρή σκέψη που του επιτρέπει να διακρίνει τον πυρήνα του προβλήματος από το περίβλημα, ο Ζαν Πιζανί-Φερί θέτει το ερώτημα της εξόδου της Ελλάδας από τη ζώνη του ευρώ. Ακούγεται κάπως καθησυχαστικός. Η εγκατάλειψη του κοινού νομίσματος προσκρούει σε μία σειρά από εμπόδια. Η αποπομπή μιας χώρας από την ευρωζώνη δεν προβλέπεται, η προετοιμασία για ένα νέο νόμισμα δεν εξαντλείται στις 46 ώρες που μεσολαβούν από το κλείσιμο του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης έως το άνοιγμα του Χρηματιστηρίου του Ουέλινγκτον, το κόστος για την ελληνική οικονομία, τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις θα ήταν αδιανόητο. Το σενάριο, όμως, δεν ανήκει καθόλου στη σφαίρα της φαντασίας. Αν και διατυπωμένη με ψυχραιμία και χωρίς ακρότητες, η πραγματικότητα που περιγράφει ο συγγραφέας δεν διαφέρει σε τίποτε από προειδοποιήσεις και προβλέψεις, που κάποιοι χαρακτηρίζουν «τρομολαγνικές» στον εγχώριο δημόσιο διάλογο. Καμία κινδυνολογία, το ενδεχόμενο μιας Grexit είναι απολύτως υπαρκτό. «Το παράδοξο δεν είναι ότι οι ηγέτες της ευρωζώνης δίστασαν να βοηθήσουν τους εταίρους τους, αλλά μάλλον ότι τελικά επέλεξαν να επιδείξουν αλληλεγγύη», γράφει κάπου ο Ζαν Πιζανί-Φερί. Είναι ένα παράδοξο που επιβεβαιώνει τον κανόνα ότι η Ευρώπη δεν προχωρά παρά μόνο μέσα από τις κρίσεις της.