Αναζητώντας τις νότες της ελληνικής τζαζ

Κατ’ αρχάς, μια διευκρίνιση: όταν λέμε σύγχρονη ελληνική τζαζ, μπορεί να εννοούμε είτε έλληνες μουσικούς που απλώς αρέσκονται να παίζουν την τζαζ όπως την ξέρουμε είτε εκείνο το ιδίωμά της που έχει μπολιαστεί με στοιχεία της ελληνικής μουσικής παράδοσης. Ή μήπως τίποτε από τα δύο; «Νομίζω ότι στην τζαζ δεν υπάρχουν τόσο σχολές όσο ομάδες ή άτομα. Οταν παίζουμε εντός, μας αποκαλούν τζαζίστες. Στο εξωτερικό μάς αποκαλούν Ελληνες», λέει ο Σάκης Παπαδημητρίου, εμβληματική μορφή του χώρου λόγω πιανιστικών ικανοτήτων, θρυλικών ηχογραφήσεων (όπως το «Αυτοσχεδιάζοντας στου Μπαράκου» με τον σαξοφωνίστα Φλώρο Φλωρίδη), εγχειρημάτων όπως ο Σύλλογος Φίλων της Τζαζ στη Θεσσαλονίκη, αλλά και μερικών σχετικών βιβλίων. «Στο “Αυτοσχεδιάζοντας…” είχαμε ένα καλαματιανό μουσικό θέμα ή τον Εθνικό Υμνο», συνεχίζει, «ενώ έχω γράψει και κομμάτι με αρχαιοελληνικά στοιχεία. Είναι αυτά ελληνική τζαζ ή απλώς μια ιδέα που μας πέρασε από το μυαλό;». Παρόμοιες ερωτήσεις θα μπορούσαν να θέσουν πολλοί ενδιαφερόμενοι, λίγοι όμως μοιάζουν καταλληλότεροι από το κουαρτέτο του Χάρη Λαμπράκη, που έφερε μεσογειακό άρωμα στο Ευρωπαϊκό Φεστιβάλ Τζαζ (η μοναδική ελληνική εκπροσώπηση) και συνδυάζει μπάσο, ντραμς και πιάνο με το αιγυπτιακό πνευστό νέι. Με έναν δίσκο στο ενεργητικό τους («Θέα», 2007) και άλλον έναν στα σκαριά, οι τέσσερις σολίστες, οι οποίοι κάνουν πρόβες σε ένα ιδρωμένο υπόγειο στη Νέα Σμύρνη και όχι στη Νέα Ορλεάνη, πιστεύουν ότι, πέρα από τις κατηγοριοποιήσεις, στην ουσία είναι «μουσικοί που παίζουν μουσική». «Με τόσα ακούσματα σήμερα, που σχεδόν καταργούν τις πολιτιστικές ταυτότητες, το μόνο που μένει είναι να εστιάσεις στα πρόσωπα. Συνοδεύουμε ο ένας τον άλλον και τις μουσικές καταβολές του», λέει ο κρουστός Νίκος Σιδηροκαστρίτης. Ο Χάρης Λαμπράκης συμπληρώνει ότι δύο όργανα διαφορετικής καταγωγής, σαν το πιάνο και το νέι, «μπορούν να συναντηθούν με εκατέρωθεν παραχωρήσεις και αποτέλεσμα όχι τον περιορισμό, αλλά την αλληλοβοήθεια». Το πώς θα οριστεί το αποτέλεσμα, δεν τον απασχολεί. «Δεν είναι καν εύκολο να ορίσουμε τι είναι τζαζ, τι είναι ελληνικό και τι όχι», λέει. «Αλλά και τι νόημα έχει; Τι θα αλλάξει αν αποφασίσουμε ότι ένα μουσικό ύφος είναι ελληνικό;».

Εκτός από τη θεωρία, η ελληνική πραγματικότητα είναι λίγο πιο σκληρή. Σήμερα δεν υπάρχει πια το ιστορικό κλαμπ του Γιώργου Μπαράκου στην Πλάκα, ούτε το περιοδικό «Τζαζ» του Κώστα Γιαννουλόπουλου ή το Φεστιβάλ Praxis, ούτε ο Jazz FM, ούτε φυσικά το Παράφωνο της Ασκληπιού που πρόσφερε απλόχερα τη σκηνή του σε ελληνικά σχήματα, παρά το όλο και πιο δύσκολο να κουρδιστεί πιάνο του. Υπάρχουν όμως το Αλάβαστρον και το Dizzy Miles – αμφότερα στο Παγκράτι, με συχνότατα live. To Jazz in Jazz στο Κολωνάκι, ποτάδικο με προσήλωση στην παλιά σχολή της τζαζ και αντίστοιχη διακόσμηση. Το Petit Fleur, μια τόση δα σοκολατερί στην Ομήρου, που απέκτησε και πρεσβευτές στο Χαλάνδρι, στον Βόλο, στην Κέρκυρα. Το Jazz Art στα Ανω Πετράλωνα, το «56» στην οδό Πλουτάρχου, το Verve στη Σόλωνος, το Half Note στο Μετς που φέρνει πολλά σημαντικά σχήματα του εξωτερικού. Μην ξεχνάμε επίσης το θαρραλέο περιοδικό «Jazz και Τζαζ», το υπόγειο δισκάδικο-θησαυροφυλάκιο που ονομάζεται «Σόλωνος και Μασσαλίας» αλλά βρίσκεται στην Καπλανών, το jazzonline.gr, τους ραδιοφωνικούς σταθμούς Kosmos, Εν Λευκώ, το Τρίτο Πρόγραμμα και πολλά ακόμη.

Ολοκληρωμένοι δημιουργοί,

διαβασμένο κοινό

Οι άνθρωποι που κρύβονται πίσω από τα μετερίζια της ελληνικής τζαζ ξέρουν καλύτερα τι της λείπει και τι αξίζει από αυτήν. «Το περιοδικό βγαίνει όλο και πιο δύσκολα», λέει από ένα δωμάτιο φίσκα στα βινύλια και στα CD ο Γιώργος Χαρωνίτης, εκ των εκδοτών του «Jazz και Τζαζ». «Η σκηνή όμως χαρακτηρίζεται από πληθώρα νέων μουσικών. Είναι η πρώτη φορά που έχουμε ολοκληρωμένους σολίστες, σπουδασμένους σε ωδεία, με ανεβασμένο επίπεδο». Υπάρχει όμως δισκογραφική παραγωγή; «Μέσα σε μία χρονιά μπορεί να κυκλοφορήσουν και 20 νέοι δίσκοι», απαντά ο Χαρωνίτης. «Πρόκειται βέβαια κυρίως για ανεξάρτητες κυκλοφορίες, δυσεύρετες. Πρόσφατα έβγαλε άλλον έναν φοβερό δίσκο ο Σταύρος Λάντσιας. Επειδή όμως κυκλοφορεί ανεξάρτητα, πρέπει να τον αναζητήσεις επίμονα».

Για τους ακροατές πολλά έχουν να πουν εκείνοι που τους υποδέχονται. «Το σημερινό κοινό είναι πιο διαβασμένο», λέει από το Half Note η Ρένα Καράμπελα, υπεύθυνη ενός χώρου που και δεκαήμερο ελληνικής τζαζ διοργανώνει και συναυλίες καθιερωμένων μουσικών, όπως ο Nτέιβιντ Λιντς, και των μαθητών τους. «Ο κόσμος πλέον δεν πάει σε ένα μαγαζί απλώς για να ακούσει μια τζαζ μπάντα», συνεχίζει η Καράμπελα, «αλλά για να ακούσει τις αλλαγές του ντράμερ ή τα σόλο του μπασίστα». Η εμπειρία του Γιάννη Τζεβελέκη, υπεύθυνου του Jazz in Jazz στο Κολωνάκι, δεν είναι πολύ διαφορετική. «Ερχονται νέα παιδιά και ρωτούν τι είναι αυτό που ακούνε. Εμείς συχνά νιώθουμε σαν να έχουμε έναν κήπο με λουλούδια που αν τα ποτίσουμε θα ανθίσουν», εξηγεί. «Γι’ αυτό είμαστε λίγο αυστηροί. Δεν δεχόμαστε παραγγελίες, δεν σερβίρουμε σφηνάκια και δεν αντέχουμε τις φωνές. Ετσι μπορούμε – και όταν μας τη “βαρέσει” – να ενεργοποιούμε ενίοτε και το γραμμόφωνο».

Τα παραπάνω προσυπογράφει και ο Σωτήρης Πετροπουλάκης, ιδιοκτήτης του υπόγειου δισκάδικου «Σόλωνος και Μασσαλίας» στην Καπλανών. «Το ελληνικό κοινό της τζαζ, αν και μικρό, είναι ανοιχτόμυαλο», λέει. «Το δισκάδικο λειτουργεί σαν στέκι ανθρώπων που γνωρίζονται, έρχονται εδώ τακτικά, συζητούν με τις ώρες, ανταλλάσσουν γνώσεις. Υπάρχουν μάλιστα όλο και πιο πολλοί συλλέκτες», συμπληρώνει. «Ανθρωποι που έχουν 20.000 δίσκους». Ο Νίκος Μαργαρίτης, από το νεόδμητο Jazzpoint στην οδό Ακαδημίας, που προσφέρει από καφέ έως μινιατούρες τζαζ μουσικών και μπόλικη ελληνική δισκογραφία, προσθέτει στο προφίλ του κοινού και μερικά ακόμη χαρακτηριστικά. «Αρέσκονται στο καλό και όχι στο ακτινοβόλο και λαμπερό. Η κοινότητα όμως έχει ανάγκη από περισσότερες εστίες. Αυτό προσπαθούμε να κάνουμε κι εμείς. Να δημιουργήσουμε μια βάση που να ενώνει την ελληνική σκηνή».

Αρκούν όλα αυτά για να βγάλουν την ελληνική τζαζ από τα εγχώρια σύνορά της; Ο πιανίστας Γιώργος Ψυχογιός, παινεμένος από τον Κιθ Τζάρετ και ικανότατος συνθέτης, εκτός από εκτελεστής, σύμφωνα με τους γνώστες, έχει διάφορες ιστορίες να διηγηθεί. «Μου έχει τύχει να παίζω και ένα ηλικιωμένο ζευγάρι να μου πει ότι του χάλασε η διάθεση γιατί δεν καταλάβαινε τη μουσική», διηγείται. «Με έχουν ακούσει όμως και στο εξωτερικό και είπαν ότι δεν είναι δυνατόν να παίζει έτσι ένας Ελληνας». Οπως λέει, παρότι αρκετά ωδεία σαν του Φίλιππου Νάκα ή του Γιώργου Φακανά δίνουν βαρύτητα στην τζαζ, η εξέλιξη της εγχώριας σκηνής δεν θα έρθει μόνο μέσα από την τεχνική: «Το λέω συνεχώς στους μαθητές μου, ότι η τζαζ δύσκολα διδάσκεται. Είναι μουσική πάνω απ’ όλα βιωματική». Από τη μεριά του, ο νεαρός θεσσαλονικιός κιθαρίστας Τηλέμαχος Μούσας (με πρόσφατη κυκλοφορία του το «Newborn» από την Ankh) πιστεύει ότι το πρόβλημα της ελληνικής τζαζ δεν είναι απαραίτητα οι υφολογικές της αναζητήσεις ή οι πρακτικές δυσκολίες της: «Δύσκολα όμως θα δούμε στην Ελλάδα το παράδειγμα της Νορβηγίας, όπου το υπουργείο Εξωτερικών κυκλοφόρησε ένα διπλό CD με μουσικούς της χώρας».

Συμπέρασμα; Τον προηγούμενο μήνα το Ευρωπαϊκό Φεστιβάλ Τζαζ ήταν γεμάτο όχι μόνο από αμέτρητους και διαφορετικούς μουσικούς, αλλά και από πολλούς και διαφορετικών γούστων ακροατές. Μπορεί να συναντούσες από μια 36χρονη ιδιωτική υπάλληλο που δήλωνε λάτρης της ελληνικής τζαζ και αράδιαζε αγαπημένα της ονόματα (όπως Δήμος Δημητριάδης, Κώστας Μπαλταζάνης, Βασίλης Τσαμπρόπουλος, Τάκης Φαραζής, Τάκης Μπαρμπέρης, Δημήτρης Βασιλάκης, Παντελής Καραγιώργης, Γιάννης Κασέτας, Γιώργος Κοντραφούρης, Happy Dog Project ή Εύη Σιαμαντά) έως έναν 60χρονο τραπεζικό που έλεγε ότι παλιά παρακολουθούσε τη σκηνή, «τώρα όμως δεν έχει και τόσο μεγάλη προβολή». Κάτι δεν θα έπρεπε να γίνει ειδικά για τον τελευταίο; Και ας έχει η ελληνική τζαζ όσες υφολογικές περιπλανήσεις θέλει. Και ας βαφτίζονται με όποιο όνομα κρίνεται καταλληλότερο. «Τζαζ σημαίνει ελευθερία», έλεγε ένας παλαιός υπηρέτης της. Το θέμα είναι να έχει χώρο να την ασκήσει.