Από την ελαφρότητα στην τραγωδία (και πάλι πίσω)

Δέκα άνθρωποι από τις πιο διαφορετικές χώρες του κόσμου συμμετέχουν σ’ ένα τηλεπαιχνίδι, που το σενάριό του προβλέπει τη διαβίωσή τους σ’ ένα απομονωμένο, ακατοίκητο νησί της Καραϊβικής, την Ισλα Μπόα, όπου θα προσπαθήσουν να τα βγάλουν πέρα χωρίς (σχεδόν) βοήθεια απ’ έξω. Δεν πρόκειται για έναν συνηθισμένο διαγωνισμό τύπου «Survivor», αλλά για ένα «πείραμα» με στόχο (πέρα φυσικά από τα υψηλά ποσοστά τηλεθέασης) τη διερεύνηση της δυνατότητας μιας τέτοιας πολυεθνικής και πολυπολιτισμικής ομάδας να συμβιώσει σε πρωτόγονες συνθήκες. Κάποια στιγμή όμως το πείραμα στραβώνει, ο όμιλος εταιρειών στον οποίο ανήκει το τηλεοπτικό κανάλι καταρρέει με πάταγο, μετά την αποκάλυψη των πλασματικών ισολογισμών του, και οι παίκτες εγκαταλείπονται στη μέση του ωκεανού…

Ωραία ιδέα για μυθιστόρημα, έστω κι αν υπάρχει κάτι το οξύμωρο σ’ ένα πείραμα ομαδικότητας που εξωθεί συγχρόνως στον έντονο ατομικό ανταγωνισμό, αφού ένα μεγάλο χρηματικό ποσό περιμένει ως έπαθλο τον νικητή (που δεν μαθαίνουμε εξάλλου με ποια κριτήρια και ποια διαδικασία θ’ αναδειχτεί).

Ωραία, αναμφίβολα, και η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο Αστερίου: πλαστική, ρέουσα, λεξιλογικά πλούσια.

Ωστόσο, για ν’ αρχίσουμε από αυτό το τελευταίο, ωραία γλώσσα δεν σημαίνει απαραίτητα και ωραία γραφή. Η γλώσσα είναι ένα μέσο, η γραφή όμως είναι η ψυχή του λογοτεχνικού κειμένου, η επήρεια της εσωτερικής θερμοκρασίας του στο λεξιλόγιο, τις προτάσεις, τη σύνταξη, τον ρυθμό. Είναι το αποτύπωμα της πάλης του συγγραφέα να υποτάξει τη γλώσσα σ’ αυτό που τον δονεί. Από αυτή τουλάχιστον την άποψη, το «Ισλα Μπόα» έχει σοβαρό πρόβλημα. Για να το πούμε όσο γίνεται πιο περιληπτικά, μια τόσο δραματική κατάσταση όπως αυτή των αρχικά εικονικών κι έπειτα από λίγο πραγματικών ναυαγών δεν αγγίζει και πολύ τον αναγνώστη, όταν περιγράφεται με μια τόσο κομψή, ατσαλάκωτη γλώσσα.

Το πρόβλημα αυτό μεγεθύνεται από την επιλογή του Αστερίου να παραστήσει τα συμβάντα στο νησί δίνοντας τον λόγο σε οκτώ από τους δέκα παίκτες και στον αμερικανό παρουσιαστή της εκπομπής. Ολοι αυτοί εναλλάσσονται σ’ ένα είδος αφηγηματικής σκυταλοδρομίας. Ο προφανής σκοπός είναι ένα πανόραμα του σύγχρονου κόσμου μέσα από τη ματιά και τις προσωπικές ιστορίες ετερόκλητων ανθρώπων, που θα θέτουν έμμεσα με την αφήγησή τους μεγάλα ζητήματα της εποχής μας (πολιτικά, οικονομικά, περιβαλλοντικά, υπαρξιακά κ.λπ.). Είναι πάντα παρακινδυνευμένο στη λογοτεχνία να εκχωρεί ο συγγραφέας τον ρόλο του εξομολογητικού αφηγητή σ’ ένα άτομο (και πολύ περισσότερο σ’ εννιά) που υποτίθεται ότι σκέφτεται και μιλάει σε μια μητρική γλώσσα άλλη, με διαφορετικό πολιτισμικό ήθος, από τη γλώσσα του κειμένου. Γιατί ο συγγραφέας δεν λειτουργεί όπως ο μεταφραστής. Παράγει πρωτογενώς τον λόγο των χαρακτήρων του. Και μια τέτοια απόπειρα γίνεται ακόμα πιο παρακινδυνευμένη όταν, όπως συμβαίνει εδώ, καθένας από τους αφηγητές πρέπει να μιλήσει, στο ένα και μοναδικό κεφάλαιο που του αναλογεί, για τα πάντα: όχι μόνο για τις εμπειρίες του στο νησί αλλά και για το παρελθόν του, το περιβάλλον του στον τόπο καταγωγής ή εργασίας του, τα εσώψυχά του, τα βαθύτερα κίνητρά του για να συμμετάσχει στο παιχνίδι.

Το αποτέλεσμα αυτού του συνδυασμού αταίριαστα λείας γλώσσας και αδιαφοροποίητης πολιτισμικής έκφρασης είναι ότι, αντί για την επιδιωκόμενη πολυφωνία, ακούμε σταθερά την ίδια, επίπεδη, φλύαρη και σε τελική ανάλυση μη πειστική φωνή, με φυσιολογική και αναμενόμενη εξαίρεση την αφήγηση της ελληνίδας παίκτριας, που ίσα ίσα τονίζει εξ αντιδιαστολής την αναυθεντικότητα των άλλων.

Οι εννιά μονόλογοι παρεμβάλλονται κατά διαστήματα σε μια συνέντευξη, την οποία ο διευθυντής του καναλιού κι εμπνευστής του «πειράματος» δέχεται, χρόνια μετά την καταστροφή στην Ισλα Μπόα, να παραχωρήσει σε μια νέα γυναίκα, που του συστήνεται ως δημοσιογράφος. Με τη συνέντευξη αυτή, σκηνοθετημένη από τον Αστερίου σαν θεατρικό μονόπρακτο, αποκαλύπτονται το παρασκήνιο του τηλεπαιχνιδιού, οι μοιραίες λαθροχειρίες των ιθυνόντων του ομίλου εταιρειών, οι λόγοι της εγκατάλειψης των παικτών στο νησί. Πρόκειται για την ευτυχέστερη έμπνευση του συγγραφέα και τα σχετικά κομμάτια είναι τα ζωηρότερα του μυθιστορήματος. Η συνέντευξη μάλιστα παίρνει κάποια στιγμή αναπάντεχη τροπή, που ανεβάζει την αναγνωστική ένταση κι επιταχύνει τις αποκαλύψεις, χωρίς πάντως να προσθέτει τελικά κάτι στην ουσία της υπόθεσης.

Ποια είναι αυτή η ουσία για τον συγγραφέα; Δεν είναι και τόσο ξεκάθαρο. Θα περίμενε κανείς ότι, από τη στιγμή που το παιχνίδι παύει να είναι παιχνίδι και γίνεται αληθινός αγώνας επιβίωσης, η συμπεριφορά των παικτών και οι αμοιβαίες σχέσεις τους θ’ αλλάξουν και το μυθιστόρημα θα διερευνά αυτές τις αλλαγές και τις συνέπειές τους. Κάτι τέτοιο όμως δεν συμβαίνει. Περισσότερο απασχολεί το βιβλίο η περιγραφή της πάλης των δέκα παικτών με τις φυσικές αντιξοότητες και τις τεχνητές δυσκολίες που τους βάζει το σενάριο του παιχνιδιού. Και η περιγραφή αυτή γίνεται με ματιά εξωτερική, σχεδόν όσο και της τηλεοπτικής κάμερας (κι ας είναι πρωτοπρόσωπη η αφήγηση!). Η τελική καθυπόταξη των δέκα από τα στοιχεία της φύσης είναι σύμφωνη με το αντιηρωικό πνεύμα της εποχής μας (τόσο διαφορετικής από την εποχή του Ροβινσώνα), προβλέψιμη, θεματοποιημένη αρκετές φορές από τη νεότερη λογοτεχνία και για τους λόγους αυτούς όχι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα καθ’ εαυτή. Από την άλλη, το γεγονός ότι ο συγγραφέας αφήνει τον τελευταίο λόγο στον γάλλο παίκτη, έναν διανοούμενο που με το επιτηδευμένο ύφος του, την επιλεκτική, εν μέρει κατασκευασμένη μαρτυρία του (όπως ο ίδιος παραδέχεται) και τους ανοίκειους παραλληλισμούς του ανάγει την τραγωδία της ομάδας του σ’ αισθητική εμπειρία, είναι κάτι που ανοίγει παράθυρο σε μια άλλη, πολύ ενοχλητική ερμηνεία.

Είπα μόλις πριν για το πνεύμα της εποχής μας. Ενα χαρακτηριστικό γνώρισμά του είναι και η ελαφρότητα. Δυσκολεύομαι να παραμερίσω την αίσθηση πως το «Ισλα Μπόα», παρά τη ζοφερή ιστορία που διηγείται, είναι και από αυτή την άποψη σύμφωνο με το πνεύμα της εποχής μας.