με προσωπική ματιά

Λένε πως στο θέατρο οι σιωπές είναι το ίδιο σημαντικές και βαρύνουσες όσο και ο λόγος. Ο Δημήτρης Μητροπάνος δεν ήξερε από θέατρο – αρχιτέκτονας ήταν, κάποτε, το όνειρό του να γίνει και τα κτίρια, η επιβολή τους με τον όγκο, το σχήμα, τις σκιές και τις… σιωπές ήταν μια κρυφή, προσωπική, χαρά του.

Ομως ήξερε από σιωπές. Εύγλωττες σιωπές. Κάποτε ηχηρές. Τις χειριζόταν σαν λόγο. Και σαν μέσο για να καταλάβει. Γιατί άκουγε. Προσεκτικά. Σιωπηλός. Για να μάθει εκείνους που είχε απέναντί του.

Κάπως έτσι, χρόνια αρκετά πριν, ξεκίνησε η πρώτη μας επαφή. Με μια συνέντευξη. Με πολλές σιωπές. Και μια δόση απόγνωσης – από μέρους μου. Πόσα απλά, σκέτα «ναι» και «όχι» μπορεί κάποιος να καταγράψει σε μία συνέντευξη;

Η συνάντηση χρειάστηκε να επαναληφθεί. Οπως χρειάστηκε η προσπάθεια να ενταθεί από πλευράς του γράφοντος για να εμπλουτισθεί η δημόσια επικοινωνία. Αυτή τη δεύτερη φορά ήταν το βλέμμα του, σταθερό και προσεκτικό, που συμπλήρωσε τις σιωπές. Πάνω στο δεύτερο ουίσκι και τη δεύτερη αναγνώριση, λύθηκε. Αφέθηκε. Και μοιράστηκε.

Το εντυπωσιακό όμως ήταν πως, για να συμβεί αυτό, έπρεπε να συμβεί και το αντίστροφο. Δηλαδή να αφεθεί, να λυθεί και ο συνομιλητής του. Να μοιραστεί. Αυτό περίμενε – όλα τα χρόνια που πέρασαν από εκείνη την πρώτη συνάντηση διά ζώσης και όχι απλώς από σκηνής.

Το ίδιο περίμενε και από τους συνθέτες ή τους στιχουργούς. Να μοιραστούν μαζί του. Να τους ακούει να του λένε, να του εξηγούν, χαρίζοντάς τους αυτές τις πολύτιμες σιωπές, που τώρα που μας λείπουν φαίνονται ακόμη πιο βαρύτιμες.

Πήγαινε πολλές, πάρα πολλές φορές στο στούντιο για να ακούσει σιωπηλός τους μουσικούς να χτίζουν τον ήχο, τους συνθέτες να δίνουν οδηγίες. Οταν έγραφε με τον Σταμάτη Κραουνάκη το τραγούδι «Μοίρασα», για την ύστατη δισκογραφική δουλειά του «Εδώ είμαστε», ύστερα από εβδομάδες, μήνες, που άκουγε, αφουγκραζόταν, ρουφούσε την ουσία, σε μια στιγμή το σημαινόμενο του στίχου έγινε σημαίνον στα χείλη του. Αυτές τις στιγμές ήταν που ανέβαιναν – αυτόματα – δάκρυα στα μάτια των τυχερών παρόντων.

«Οταν είπε οριστικά το στίχο “Μοίρασα εφτά θανάτων ερημιά” βγήκε από μέσα του κάτι σαν αναφιλητό που το έπνιξε», θυμάται ο Σταμάτης Κραουνάκης. «Μου χάιδεψε το μάγουλο, με βουρκωμένα τα μάτια, και ήταν η πρώτη στιγμή που κατάλαβα ότι σ’ αυτό είχε συμπυκνώσει πολλά. Πολλές σιωπές. Ηταν σαν να είχε αποφασίσει πως δεν θέλει άλλο την πειθαρχία, που τον βασάνισε» (είχε κόψει αρχικά το αλκοόλ και στη συνέχεια και το τσιγάρο – και στα δύο θεριακλής από τα 18 του!).

Δεκαπέντε χρόνια πριν, το 1996, σε ένα άλλο στούντιο γεννήθηκε η θρυλική «Ρόζα» των Θάνου Μικρούτσικου και Αλκη Αλκαίου. «Είχαμε δουλέψει στο σπίτι μου πολλούς μήνες για να έρθει κοντά στον τρόπο τον δικό μου», ανασύρει από τη μνήμη ο Θάνος Μικρούτσικος. «Επειτα ερχόταν κάθε μέρα στο στούντιο. Ηθελε να μάθει τον τρόπο που ζουν οι συλλαβές στο στόμα μου. Οταν ολοκληρώθηκε το μουσικό μέρος, στάθηκε μπροστά στο μικρόφωνο. Την πρώτη μέρα, τζίφος. Τη δεύτερη, την τρίτη, το ίδιο. Και μιλάμε για εξάωρα, οκτάωρα, δεκάωρα. Τζίφος.

»Στο τέλος της δεύτερης εβδομάδας λέω στον παραγωγό: Πάει, τον χάσαμε τον δίσκο. Και αρχίζω να τη λέω άσχημα στον Δημήτρη. Και μπαίνει μέσα ξανά. Και λέει τη “Ρόζα”… Κόντεψα να λιποθυμήσω. Ακούω τη φωνή του και είναι σαν να υπήρχε 3.000 χρόνια πριν. Και ακούω το απόλυτο ζεϊμπέκικο!»

Κι έπειτα σιωπή όσο να μάθει και τα άλλα τραγούδια «Στου αιώνα την παράγκα» και να βυθιστεί μέσα τους…

Με σιωπή είχε αντιμετωπίσει ο Δημήτρης Μητροπάνος και ένα από τα μουσικά του ινδάλματα, στις απαρχές: τον Στέλιο Καζαντζίδη. Τη θυμόταν συχνά την ιστορία – αργότερα -, όταν διαλέγαμε μαζί τραγούδια και ακούσματα για δύο προγράμματά του.

Πώς τον πήγε ένας θείος του στον Καζαντζίδη κι εκείνος του έδωσε μια κιθάρα και τον προέτρεψε να του τραγουδήσει. Τον έβλεπε πως έχει τρακ και ξεκίνησε πρώτος για να του δώσει θάρρος. «Σιγά μην τραγουδούσα», έλεγε ο Δημήτρης Μητροπάνος με ένα πονηρό γέλιο στο βλέμμα. «Χαζός ήμουν; Ακουγα τον Καζαντζίδη να τραγουδάει και θα άνοιγα το στόμα μου; Το απολάμβανα, σιωπηλός».

Οι σιωπές κυριαρχούσαν και στο σπίτι. Την ώρα που έβλεπε τα αθλητικά στην τηλεόραση (τον Ολυμπιακό ανυπερθέτως), που έπαιζε μπιρίμπα με τον φίλο του τον Βασίλη, που παρατηρούσε «τις γυναίκες του» να κυκλοφορούν, βυθισμένος σε έναν τεράστιο καναπέ.

Στη σιωπή, μακριά από τη δημοσιότητα τις προτιμούσε «τις γυναίκες του»: τη Βένια και τις κόρες του, την Αναστασία και τη Μυρσίνη. Από ένα – σιωπηλό – αίσθημα προστασίας. Οπως και καθετί ιδιωτικό του.

«Εγώ τραγουδάω», επέμενε. «Δεν έχει λόγο κανένας να ξέρει κάτι παραπάνω». Ακόμη και στην τεράστια επιτυχία του και στην αγάπη του κόσμου έμενε σιωπηλός – έστω και χαμογελαστός. Και πάντα ευγενικός. «Ακόμη και στην τεράστια επιτυχία του, η δόξα, η φήμη, η αναγνώριση ήταν σαν να πέρασε δίπλα του και να μην τον αφορούσε καθόλου. Ποτέ δεν τον αλλοτρίωσε. Την παρατηρούσε, αλλά δεν τον άγγιζε», όπως μου είπε ο Θάνος Μικρούτσικος.

Σιωπή λοιπόν. Εκφραστική και προσεκτική. Παρατηρητική. Και στα δημόσια ακόμη μεγαλύτερη. Ακόμη πιο εκκωφαντική. Οχι ότι δεν είχε άποψη και σθεναρή, ειδικά για τα κοινωνικά δεδομένα και τα κακώς κείμενα, και ιδιαίτερα τελευταία, μετά τη μεγάλη περιπέτεια της υγείας του. Που ανακάλυψε τι εστί ΕΣΥ, που είδε ότι «τον είχαν για θάνατο εδώ» και έφυγε για το Παρίσι, με δώρο ζωής το νεφρό της αδελφής του, της Σμαρώς.

Σιωπές, δραματικές, είχε και για τις ημέρες της μεγάλης δοκιμασίας. Τέσσερις φορές πέρασε από δίπλα του ο Χάρος και τον νίκησε – όπως έλεγε χαρακτηριστικά φίλη της οικογένειας Μητροπάνου. Οχι πως δεν είχε φόβο. Είχε. «Δεν φοβάμαι τον θάνατο· την ανημπόρια – αυτή τη φοβάμαι πιο πολύ απ’ όλα».

Και όταν έμεινε άπραγος, μετά τη μεταμόσχευση τον Μάιο του 2008, εξαιρετικά αδύνατος και καταβεβλημένος, τη φοβόταν και αυτή την απραγία. Και φοβόταν μήπως δεν μπορέσει να ξανατραγουδήσει. Γιατί για εκείνον το Τραγούδι ήταν ο Λόγος του. Και λόγος ζωής.

«Θέλω να ξανατραγουδήσω!» ήταν το μότο του, όταν τον Ιούλιο του 2008 συναντηθήκαμε για μια συζήτηση «έξω από τα δόντια» για τις περιπέτειες της υγείας του, τότε που κάποια μπλογκ και κάποια κανάλια τον «έβλεπαν» νεκρό ή στα τελευταία του, ή με καρκίνο, ή, ή, ή… Δυσανασχετούσε πολύ για όλα αυτά. Αλλά είχε τον φόβο μη και δεν ξανατραγουδήσει, που κυριαρχούσε μέσα του.

Και δειλά στην αρχή το δοκίμαζε να τραγουδήσει, ιδιωτικά, στις εξόδους στο Ψυχικό (είχε συνηθίσει – και το τηρούσε απαρέγκλιτα – να τρώει πάντα κοντά στις δύο τη νύχτα). Σε μαγαζί που τραγουδούσε ο Δάκης πήρε το μικρόφωνο και του έδωσε να καταλάβει. Σαν στερημένος από την ανάσα του. Σαν να πιανόταν από σωσίβιο ζωής με καλώδιο μικροφώνου!

Και πάλι, και πάντα, στις δύσκολες ώρες είχε καταφύγιο τη σιωπή. Τη σιωπηλή ευγένειά του θα θυμάται πάντα – το έλεγαν με έμφαση – το προσωπικό στα νοσηλευτήρια όπου τον έφεραν τα πολυκυστικά νεφρά του και οι επιπλοκές. «Ακόμη και σε ένα νεύμα του κεφαλιού», έλεγε μια νοσηλεύτρια, «είχε μιαν ευγένεια».

Και στη συνεργασία μας, σε δύο μουσικά προγράμματα, στην «Ιερά Οδό» με τον φίλο και κουμπάρο του Πασχάλη Τερζή και στο «Ζoom» της Πλάκας, με ευγένεια «πέρασε» – όχι, δεν τις επέβαλε κι ας είχε κατασταλαγμένη άποψη – τις προτιμήσεις του. Και όταν έλεγε κάτι, κοιτώντας σε κατευθείαν στα μάτια, και το εννοούσε και δεν έκρυβε τίποτε από πίσω – άλλο μεγάλο, σπάνιο ατού αυτό. Η ντομπροσύνη. Ο λόγος, συμβόλαιο. Σπανιότατα σε έναν κόσμο ξέχειλο από δημοσιοσχεσίτικα τερτίπια.

Μετά την περιπέτεια της υγείας του οι σιωπές βάθυναν. Εγιναν πιο βαριές. Πιο σημαίνουσες. Παρατηρούσε το κοινό να παραληρεί με το που σήκωνε το μικρόφωνο. Πάντα ψηλά, από πάνω προς τα κάτω, πιασμένο μπροστά, κοντά στο δίχτυ. Με το αριστερό χέρι με λυγισμένα κάποια δάχτυλα σε ένταση. Οπως οι φλέβες του λαιμού. Γιατί το ζούσε το τραγούδι. Και τον ζούσε και κείνο. Βουτούσε μέσα του. Ακόμη και απροετοίμαστος να ερχόταν στην πρόβα, έβρισκε τον τρόπο να βυθιστεί στην ουσία και στο συναίσθημα κάθε τραγουδιού και να το μοιραστεί.

Πόσω μάλλον στα αγαπημένα του: από τον «Αγιο Φεβρουάριο» των Μούτση – Ελευθερίου ως τα «Μάνα πού ζω» (ακούστε πώς εκφέρει τη λέξη «μάνα»!), «Περίεργο παιχνίδι» του πρόωρα χαμένου Μάνου Ξυδούς και τελευταία στο «Οταν έχω εσένα» των Κραουνάκη – Λαζόπουλου.

Εκεί έβρισκε τη χαρά της ζωής, ακόμη και σε τραγούδια για τον Χάρο. «Εμένα ο θάνατος μου φαίνεται γιορτή» τραγουδούσε τελευταία σε στίχους – μουσική Γιάννη Μηλιώκα. Τόσο βαθιά μέσα στο τραγούδι που το εννοούσε. Ωσπου μας άφησε, σιωπηλά, γι’ αυτή τη γιορτή…