Η πατρίδα μας η Ευρώπη

Μετά τα εγκλήματα της εθνικοσοσιαλιστικής δικτατορίας επικράτησε στη χώρα μας αυτό που ονομάστηκε «οικονομικό θαύμα». Η Γερμανία στάθηκε και πάλι στα πόδια της. Κι όμως, για μένα ούτε τα αυτοκίνητα ούτε τα σύγχρονα ψυγεία ούτε η λάμψη της ευημερίας υπήρξαν τόσο θαυμαστά. Κι αυτό επειδή αισθάνομαι τη χώρα μου ως χώρα του «δημοκρατικού θαύματος». Αντίθετα απ’ ό,τι φοβόνταν οι Σύμμαχοι μετά τον πόλεμο, ο ρεβανσισμός δεν βρήκε υποστηρικτές. Η Δυτική Γερμανία έγινε, αντιθέτως, μέρος του ελεύθερου δυτικού κόσμου.

Η αναμέτρηση με τη δική μας ιστορία εκείνη την περίοδο ήταν βέβαια ελλειμματική. Η καταπίεση των προσωπικών μας ενοχών, η έλλειψη συμπάθειας για τα θύματα του ναζιστικού καθεστώτος καθόρισαν το πνεύμα των καιρών. Η πρώτη που άλλαξε αυτά τη ήθη ήταν η γενιά του 1968. Τότε η δική μου γενιά αντιμετώπισε τη μαύρη τρύπα της γερμανικής ιστορίας κατά την οποία οι γονείς μας επιφύλαξαν ύβρη, φόνους και πόλεμο για εσωτερικούς και εξωτερικούς γείτονες. Ηταν μια επίπονη κατάκτηση – να μπορείς να θυμάσαι την ιστορία με έναν νέο, διαφορετικό και τόσο βαθύ τρόπο. Παρά τα σφάλματα, οι επαναστάτες του 1968 κατάφεραν να μεταμορφώσουν την ιστορική ενοχή σε συλλογική αυτογνωσία.

Αυτή η επεξεργασία του παρελθόντος που βασίζεται σε γεγονότα και επιμένει σε αξίες δεν μπήκε μόνο στο πολιτικό μας πρόγραμμα μετά το 1989. Αποτέλεσε και υπόδειγμα για πολλές κοινωνίες που αποτίναζαν τον ολοκληρωτικό ή αυταρχικό ζυγό και δεν γνώριζαν πώς να αντέξουν το φορτίο του παρελθόντος. Το αποφασιστικό «ναι» των δυτικογερμανών στην Ευρώπη ήταν ένα από τα αγαθά της μεταπολεμικής ιστορίας, ένα δώρο της μνήμης που πρέπει να το διατηρήσουμε πολύτιμο[…].

Πώς πρέπει, αλήθεια, να μοιάζει αυτή η χώρα που τα παιδιά και τα εγγόνια μας αποκαλούν «η πατρίδα μας»; Πρέπει, λοιπόν, να είναι η πατρίδα μας, επειδή συνδυάζει την κοινωνική δικαιοσύνη, τις ίσες ευκαιρίες και τις προοπτικές ανόδου. Ο δρόμος γι’ αυτά δεν περνάει μέσα από μια πατερναλιστική προνοιακή πολιτική, αλλά από ένα κοινωνικό κράτος που φροντίζει και ενισχύει τους πολίτες. Δεν πρέπει να ανεχόμαστε ότι ορισμένα παιδιά δεν θα αναπτύξουν τα ταλέντα τους επειδή δεν υπάρχει ίση συμμετοχή στις ευκαιρίες. Δεν πρέπει να ανεχόμαστε τη δημιουργία εντυπώσεων ότι καμία προσπάθεια δεν αξίζει ή ότι η κοινωνική ανέλιξη είναι απαγορευμένη για ορισμένους, ακόμη κι όταν καταβάλλουν όλες τους τις δυνάμεις. Δεν πρέπει να ανεχόμαστε την εντύπωση ότι συγκεκριμένοι άνθρωποι δεν αποτελούν τμήμα της κοινωνίας, επειδή είναι φτωχοί, ηλικιωμένοι ή άτομα με ειδικές ανάγκες.

Απαραίτητη συνθήκη για τη δικαιοσύνη είναι η ελευθερία. Κι αυτό επειδή η δικαιοσύνη, με την έννοια και της κοινωνικής της διάστασης, δεν ορίζεται με τρόπο πατερναλιστικό αλλά αποσαφηνίζεται μέσα από εντατικό δημοκρατικό διάλογο και αντιπαραθέσεις. Αντιστρόφως, η προσπάθεια για περισσότερη δικαιοσύνη είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη διατήρηση της ελευθερίας. Οταν σε μια κοινωνία αυξάνεται ο αριθμός των πολιτών που δεν πιστεύουν ότι επικρατεί κράτος δικαίου, τότε χάνεται η εμπιστοσύνη στη δημοκρατία. Η «πατρίδα μας» οφείλει να είναι μια χώρα που συνδέει τις δύο έννοιες: την ελευθερία ως προϋπόθεση της δικαιοσύνης και τη δικαιοσύνη ως προϋπόθεση για την επίτευξη της ελευθερίας και της αυτοπραγμάτωσης.

Και επιπλέον: στην «πατρίδα μας» πρέπει όλοι να αισθάνονται σαν στο σπίτι τους – όλοι όσοι μένουν εδώ. Ζούμε σε ένα κράτος, όπου εκτός από την αυταπόδεικτη γερμανόφωνη και χριστιανική παράδοση, συμμετέχουν και άλλες θρησκείες, όπως το Ισλάμ, άλλες γλώσσες και κουλτούρες. Σε ένα κράτος που ολοένα και λιγότερο προσδιορίζεται μέσα από την εθνικότητα των πολιτών του και ολοένα και περισσότερο από τη συμμετοχή τους σε μια πολιτική ή εθνοτική κοινότητα αξιών. Αυτή η τελευταία διαμορφώνεται, εξάλλου, από την επιδίωξη να αναδείξουμε αυτά που μας ενώνουν μέσα από τις διαφορές μας: το κράτος μας μέσα στην Ευρώπη […].

Η Ευρώπη ήταν μια υπόσχεση για τη γενιά μου. Χτισμένη πάνω στις δυτικές παραδόσεις, την αρχαία κληρονομιά, το κοινό σύστημα δικαίου, τη χριστιανική και εβραϊκή κληρονομιά. Για τα εγγόνια μου η Ευρώπη είναι εδώ και χρόνια μια καθημερινή πραγματικότητα της ζωής – με απεριόριστη ελευθερία, ευκαιρίες και πρόνοιες μιας ανοιχτής κοινωνίας.

Πώς πρέπει να μοιάζει αυτή η χώρα που τα παιδιά και τα εγγόνια μας οφείλουν να αποκαλούν «η πατρίδα μας»; Οχι μόνο στη Γερμανία, αλλά και στην υπόλοιπη Ευρώπη ή όπου αλλού, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία είναι το μόνο κατάλληλο σύστημα για να εξισορροπήσει τα συμφέροντα των επιμέρους ομάδων με το κοινό συμφέρον. Η ιδιαιτερότητα αυτού του συστήματος δεν είναι η τελειότητα, αλλά η προσαρμοστικότητα στις ανάγκες.

Δίπλα στα κόμματα και τους άλλους δημοκρατικούς θεσμούς υπάρχει ένας δεύτερος πυλώνας της δημοκρατίας μας, η ενεργή κοινωνία των πολιτών. Οι ιδιωτικές πρωτοβουλίες, τα ad hoc κινήματα, αλλά και τμήματα των ψηφιακών δικτύων συμπληρώνουν με τη δράση τους, ακόμη και τη διαμαρτυρία τους, την κοινοβουλευτική δημοκρατία […].

Ας ζητήσουμε από τους πολίτες μας να μην είναι μόνο καταναλωτές. Είστε πολίτες, που σημαίνει συμμέτοχοι, συνδιαμορφωτές. Οποιος μπορεί να συμμετάσχει, αλλά αυτοεξαιρείται χωρίς λόγο, χάνει μία από τις πιο συναρπαστικές και σημαντικότερες δυνατότητες της ανθρώπινης ύπαρξης: να ζήσει την ευθύνη.

Το εάν θα κληροδοτήσουμε στα παιδιά και τα εγγόνια αυτής της χώρας περιουσία ή αγαθά, δεν το γνωρίζουμε. Αυτό όμως που έχουμε ζήσει και έχουμε αποδείξει είναι η δυνατότητα να επιλέξουμε το θάρρος και να μην ακολουθήσουμε τον φόβο.