Ο Ντίκενς στη μεγάλη οθόνη

Ο Κάρολος Ντίκενς πρόδρομος του κινηματογράφου; Ηχεί περίεργο ίσως στα αυτιά κάποιων, μεταγενέστεροι όμως συγγραφείς όπως ο Τζορτζ Οργουελ και πρωτοπόροι κινηματογραφιστές όπως ο Γκρίφιθ και ο Αϊζενστάιν τον θεωρούσαν μάστορα μιας σύγχρονης αφηγηματικής γραφής, η οποία υπήρξε η βάση για την εναλλαγή συναισθημάτων με όχημα το κινηματογραφικό μοντάζ. Ο επιφανέστερος ίσως – και οπωσδήποτε ο δημοφιλέστερος – συγγραφέας της βικτωριανής περιόδου δεν πρόλαβε να δει τη γέννηση της έβδομης τέχνης, είχε προλάβει όμως να δει πολλά από τα γνωστά του έργα να παρουσιάζονται στη σκηνή, είτε σε επίσημες είτε σε πειρατικές εκδοχές, συχνά πριν ολοκληρωθεί η έντυπη έκδοσή τους σε συνέχειες, όπως συνηθιζόταν τότε. Με την αυγή του 20ού αιώνα όμως και την άφιξη του (βωβού) κινηματογράφου, τα βιβλία του Ντίκενς έγιναν η πρώτη ύλη για μια σειρά από ταινίες μικρού μήκους – πάνω από εκατό υπολογίζονται – που γυρίστηκαν στις ΗΠΑ, τη Βρετανία και την υπόλοιπη Ευρώπη. Μέχρι πριν από λίγες μέρες, η πρώτη από αυτές τις ταινίες θεωρούνταν πως είναι μια μεταφορά του «Σκρουτζ» (γνωστή και ως «Χριστουγεννιάτικη ιστορία»), διάρκειας έξι λεπτών, σκηνοθετημένη από έναν πρώην μάγο με μπόλικα πρωτόγονα ειδικά εφέ. Στις αρχές του μήνα όμως, ένας αρχειοθέτης του Βρετανικού Ινστιτούτου Κινηματογράφου ανακάλυψε τυχαία ένα φιλμάκι, διάρκειας ενός λεπτού, με πρωταγωνιστή έναν φτωχό καπνοδοχοκαθαριστή, τον Τζο, που είναι ένας από τους χαρακτήρες του βιβλίου «Ζοφερός οίκος».

Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία βασισμένη σε έργο του Ντίκενς είναι η μεταφορά του «Ντέιβιντ Κόπερφιλντ» το 1913, γυρισμένη από τον ηθοποιό Τόμας Μπέντλεϊ. Το συγκεκριμένο φιλμ – το οποίο περιλαμβάνει γυρίσματα στα αυθεντικά σκηνικά της νουβέλας στην περιοχή του Κεντ – είναι μία από τις δεκατέσσερις ταινίες που προβάλλονται στο πλαίσιο του αφιερώματος για τα 200 χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου συγγραφέα στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος. Ευρύ το φάσμα των επιλογών, οι δύο πιο σημαντικές όμως από τις ταινίες του αφιερώματος ανήκουν στον διάσημο βρετανό σκηνοθέτη Ντέιβιντ Λιν και γυρίστηκαν η μία μετά την άλλη σχεδόν, με αρκετούς κοινούς πρωταγωνιστές και τεχνικούς. Πρόκειται για τις «Μεγάλες προσδοκίες» του 1946 και τον «Ολιβερ Τουίστ» του 1948. Στην πρώτη – όπου εμφανίζεται για πρώτη φορά στη μεγάλη οθόνη ο Αλεκ Γκίνες – η ατμόσφαιρα παραμένει υποβλητική σε όλη τη διάρκεια της ταινίας και δεν είναι τυχαίο ότι υπήρξε η πρώτη βρετανική παραγωγή που κέρδισε Οσκαρ φωτογραφίας. Πολύ πιο σκοτεινή και με στιγμές μοναδικής συναισθηματικής φόρτισης, η μεταφορά του «Ολιβερ Τουίστ» δύο χρόνια μετά, ανήκει στα αδιαμφισβήτητα αριστουργήματα του βρετανικού σινεμά, παρ’ όλο που στην εποχή του θεωρήθηκε από μερίδα του κοινού και της κριτικής υπερβολικά «ζοφερό» ενώ είχαν υπάρξει και ιδιαίτερα έντονες αντιδράσεις για την αντισημιτική ενσάρκωση του γερο-Φάγκιν από τον Αλεκ Γκίνες, λίγα χρόνια μετά την αποκάλυψη του Ολοκαυτώματος (η εμφάνισή του πάντως με την προσθετική μύτη και τα υπόλοιπα στερεοτυπικά είχε βασιστεί σε γνωστές γκραβούρες που περιλάμβαναν παλιότερες εκδόσεις του βιβλίου). Ολες οι ταινίες πάντως του αφιερώματος παρουσιάζουν λιγότερο ή περισσότερο ενδιαφέρον: το μιούζικαλ «Ολιβερ!» του 1968 που κέρδισε έξι βραβεία Οσκαρ (μεταξύ αυτών καλύτερης ταινίας και σκηνοθεσίας για τον βετεράνο Κάρολ Ριντ), η «Ιστορία δύο πόλεων» του 1958 με τον Ντερκ Μπόγκαρτ, η πρόσφατη (2005) «παλιομοδίτικη» εκδοχή του «Ολιβερ Τουίστ» από τον Ρόμαν Πολάνσκι και αυτή του 1922 με πρωταγωνιστή τον μικρό Τζάκι Κούγκαν, γνωστό από το «Χαμίνι» του Τσάπλιν, η μεταφορά του – αμετάφραστου στα ελληνικά – βιβλίου «The Pickwick Papers» (1952), οι «Μεγάλες προσδοκίες» (1998) σε σύγχρονο πλαίσιο με τον Ιθαν Χοκ, την Γκουίνεθ Πάλτροου και τον Ρόμπερτ ντε Νίρο, η άγνωστη σχετικά μεταφορά της ημιτελούς νουβέλας του Ντίκενς «Το μυστήριο του Εντουιν Ντρουντ» που γυρίστηκε το 1935, καθώς και δύο εκδοχές του «Νίκολας Νίκλεμπι».