[Τρίτη άποψη] Θα πετύχει το πρόγραμμα;

Με όλα όσα τρέχουν ήδη – το πρόγραμμα προσαρμογής έως το 2014, PSI, νέα δανειακή σύμβαση – πού πάμε; Ο Πρωθυπουργός μας βεβαιώνει ότι αναδεικνύουν «μια ελπιδοφόρα προοπτική». Αλλά υπάρχουν πολλές αβεβαιότητες για το μέλλον. Ας δεχθούμε, παρά ταύτα, ότι το συνολικό πακέτο είναι ρεαλιστικό. Ας δεχθούμε ακόμα ότι δεν έχει εγγενείς αντιφάσεις και ας κάνουμε μια άσκηση θετικής σκέψης του τύπου «πρέπει να…» αφού ουδέν θα επιτευχθεί αυτόματα. Το ερώτημά μου είναι, λοιπόν, τι πρέπει να κάνουν στο εσωτερικό μέτωπο η κυβέρνηση ή κοινοβουλευτική πλειοψηφία ή, πιο προσωποποιημένα, όσοι διεκδικούν πρωταγωνιστικό ρόλο από τώρα και στο εξής.

Συνοπτικά, νομίζω ότι πρέπει να διαμορφώσουν μια νέα στρατηγική. Στο πλαίσιό της θα χρειαστεί ειδικότερα, πρώτον, να παρακάμψουν ή αποδυναμώσουν «αρνησίκυρους παίκτες». Αυτό άρχισε ήδη να γίνεται. Ενα βήμα ήταν η ανάθεση της πρωθυπουργίας στον Λ. Παπαδήμο – σε ένα τεχνοκράτη δηλαδή, που δείχνει να υπολογίζει λιγότερο το πολιτικό κόστος και περισσότερο την οικονομική λογική και δεν είχε δεσμευθεί προεκλογικά με ανεδαφικές υποσχέσεις. Επίσης, οι εσωτερικές εξελίξεις στο ΠΑΣΟΚ και τη ΝΔ οδήγησαν στην αποχώρηση όλων εκείνων που εξ αντικειμένου εξέφραζαν ή υπεράσπιζαν τις δυνάμεις του status quo. Πιθανόν μετά τις εκλογές θα ενδυναμωθεί ο ρόλος των τεχνοκρατών που κινούνται σε όρους αποτελεσματικότητας και όχι συλλογής ψήφων, π.χ. με τον ορισμό μόνιμου υφυπουργού για τη φορολογία!

Η κυβέρνηση (αυτή και η επόμενη) πρέπει, δεύτερον, να αναπτύξει μια επικοινωνιακή στρατηγική που δεν θα τονίζει τόσο τους κινδύνους όσο τις θετικές πλευρές του προγράμματος. Θα συμπληρώνει τη συνεπή όσο γίνεται εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων. Το «να αποφύγουμε τα χειρότερα» δεν αρκεί για να μην τιμωρηθεί από ψηφοφόρους. Χρειάζεται ένα όραμα – για το δικό της και δικό μας καλό: στο κάτω κάτω όσοι προωθούν μεταρρυθμίσεις πρέπει και να επιβιώσουν πολιτικά!

Βέβαια, η επικοινωνιακή πολιτική προσκρούει σε ένα μεγάλο εμπόδιο: την έλλειψη εμπιστοσύνης. Οι πελατειακές σχέσεις υπονόμευαν από καιρό θεσμούς (συμπεριλαμβανομένων των κομμάτων) και κανόνες δικαίου. Η κρίση επέτεινε απλώς τα προβλήματα εμπιστοσύνης γιατί το επίπεδο εισοδημάτων υποχωρεί, ενώ η ανεργία αυξάνεται δραματικά.

Ομως η κρίση είναι κρίση και, ίσως, μια ευκαιρία για αναπροσανατολισμό της κοινωνίας και της πολιτικής. Οπως δείχνει η διεθνής εμπειρία, δεν αποκλείεται να προκαλέσει τελικά συσπείρωση για την αντιμετώπιση των προβλημάτων. Δείγματα υπάρχουν ήδη. Ποιος ξέρει; Μπορεί στην κρίση να «ανασυνταχθούμε γύρω από τη σημαία». Και πάντως, επικοινωνιακά αυτό πρέπει να επιδιώκεται.

Συναφώς, τρίτον, είναι σημαντικό να ελεγχθεί η κομματική αντιπαλότητα. Και στο ζήτημα αυτό έχουν γίνει μερικά αξιοσημείωτα πράγματα, π.χ. με τον σχηματισμό κυβέρνησης που στηρίζεται στα δύο μεγάλα κόμματα. Επίσης, έστω υπό εξωτερική πίεση, τα δύο κόμματα (μαζί με μερικά μικρά) βρίσκονται σε τροχιά προγραμματικής σύγκλισης. Ισως εδώ το μεγαλύτερο πρόβλημα έχει το ΠΑΣΟΚ από την ώρα που στηρίζει ένα κατά βάση φιλελεύθερο πλαίσιο πολιτικής (γιατί αυτό είναι το πρόγραμμα προσαρμογής). Ωστόσο, χρειάζεται ένα σταθερό πλαίσιο συναίνεσης και στην κοινωνία.

Εδώ ο ρόλος της Αριστεράς παραμένει έως τώρα αρνητικός για τον απλό λόγο ότι συνεχίζει να καταγγέλλει το «κεφάλαιο» την ώρα που φεύγουν οι επιχειρήσεις ή να καλύπτει πάσης φύσεως αιτήματα κρατικοδίαιτων και την παραβατικότητα. Δεν έχει καταλάβει ότι ανάπτυξη σημαίνει επενδύσεις και ότι χωρίς σταθερούς κανόνες και ασφάλεια επενδύσεις δεν γίνονται. Επομένως, ορθώς οι κορυφαίοι πολιτικοί μας έχουν σηκώσει το ιδεολογικό γάντι που τους ρίχνει.

Φυσικά, όλα αυτά έχουν ένα διπλό στόχο: να βελτιώσουν τις πιθανότητες επιτυχίας του προγράμματος προσαρμογής και να μειώσουν το περιβόητο πολιτικό κόστος. Αλλά δεν αρκούν. Πρέπει να προσθέσουμε, τέταρτον, μερικά πράγματα ακόμα, που αφορούν το ουσιαστικό περιεχόμενο, την ποιότητα της ασκούμενης πολιτικής – π.χ. έμφαση στη δίκαιη κατανομή βαρών (φοροδιαφυγή, απάτες, καταθέσεις εξωτερικού κ.λπ.) και προτεραιότητα στη βιώσιμη ανάπτυξη αντί της λιτότητας. Στον τομέα της ανάπτυξης έχουμε ίσως τη μεγαλύτερη πολιτική αποτυχία των τελευταίων ετών. Κάθε σοβαρό αναπτυξιακό σχέδιο προσκρούει ακόμα σε πάσης φύσεως ισορροπίες οικονομικών συμφερόντων, γραφειοκρατικές δομές, προσοδοθηρικές πονηριές και διαφθορά, πελατειακές αντιπαλότητες και δυσδιάκριτες πολιτικές – οικονομικές συμπαιγνίες. Για να παραφράσουμε τον Μπρεχτ, θα βρούμε ό,τι στρώσουμε!

Ο Πάνος Καζάκος είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών