«Οταν αρχινήσουν τα σαγανάκια, βάστα πλια καραβοκύρη»

Το χειρόγραφο του θεατρικού έργου «Το σαγανάκι της τρέλας» που παρουσιάζεται στην παρούσα έκδοση φυλάσσεται στο Σιμπιού της Ρουμανίας και γράφτηκε στο Βουκουρέστι την 25η Ιουλίου 1786. Σημειώστε την περίοδο που γράφτηκε, αφού ξεκλειδώνει πολλά για την έμπνευση του έργου: τότε έχουμε την απογοήτευση του Ρήγα για το γεγονός πως ο Μαυρογένης δεν του χορήγησε τη θέση του ισπράβνικου (νομάρχη) της περιοχής Ιλφόβ που του είχε υποσχεθεί.

Η συγγραφέας – επιμελήτρια εκ Ρουμανίας Λία Μπραντ Τσισάκοφ μετέγραψε, εξέδωσε, μετέφρασε στα ρουμανικά και ταύτισε τον άγνωστο συγγραφέα με τον Ρήγα το 1998. Η Τσισάκοφ είναι ελληνίστρια εκ Ρουμανίας, ειδικότερα, είναι επιστημονική ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Νοτιοανατολικών Σπουδών της Ρουμανικής Ακαδημίας. Το διδακτορικό της είχε τίτλο «Προβλήματα από την επαφή μεταξύ της ρουμανικής και της ελληνικής γλώσσας στο τέλος του 18ου και αρχές του 19ου αιώνα» ενώ έχει συγγράψει μεταξύ άλλων και με τη συνεργασία της Ζωρζέτα Φιλίτι ελληνορουμανικό λεξικό και έχει ανθολογήσει ελληνικά λογοτεχνήματα από τις παραδουνάβιες ηγεμονίες.

Πάνω στο χειρόγραφο έσκυψαν ο καθηγητής Σπύρος Ευαγγελάτος, ο θεατρολόγος Βάλτερ Πούχνερ και ο εκδότης φαναριώτικης λογοτεχνίας Δημήτρης Στάθης. Ο Ευαγγελάτος αμφισβήτησε την πατρότητα του κειμένου, ο Πούχνερ δεν απέκλεισε πως συγγραφέας του έργου θα μπορούσε να είναι ο Ρήγας, ενώ ο Στάθης θεώρησε ότι το έργο ήταν ένα ανώνυμο φαναριώτικο κείμενο που όμως είχε ένα πολλαπλό ενδιαφέρον. Ωστόσο στον αντίποδα των παραπάνω αμφισβητήσεων ήρθε η ταυτοποίηση του χειρογράφου έπειτα από έρευνα της έγκυρης γραφολόγου Μάγδας – Μαρίας Καμπούρη την οποία ανέλαβε με σχολαστικότητα το 2005 μετά τις δύο επιστολές του Γεωργίου Σούρλα, τότε β’ αντιπρόεδρου της Βουλής των Ελλήνων. Και σήμερα παραδίδεται στο ελληνικό κοινό με την απαραίτητη φόρτιση και συγκίνηση.

«Το σαγανάκι της τρέλας» έχει εμφανείς επιρροές από τον Μολιέρο και αναπτύσσεται σε δύο πράξεις με τριάντα σκηνές και οκτώ πρόσωπα: τον Μαυρογένη, σφετεριστή του θρόνου της Βλαχίας, τη Μαριώρα (Δόμνα του), τον Φεραρή (σύμφωνα με την Τσισάκοφ είναι ο ίδιος ο Ρήγας), τον Γιαννάκη (γραμματικός), τον Ματιό (θυρωρός ηγεμονικής αυλής), τη Σοφία (δουλεύτρα και ερωμένη τού αρχικά αξιωματικού και στη συνέχεια υπηρέτη Αποστόλη), τον Αλέξανδρο (παχάρνικος της περιοχής Ιλφόβ), τους Αρχοντες (Βλάχοι και Ρωμαίοι), τα Ιτζογλάνια (γενίτσαροι σωματοφύλακες) αλλά και ναύτες, αξιωματικούς, χωρικούς. Και βεβαίως το κύριο θέμα του έργου δεν είναι άλλο απ’ το γεγονός πως όλοι βασανίζονται από την ατμόσφαιρα τρέλας που δημιουργεί ο ηγεμόνας με την ασυμβατότητά του προς το περιβάλλον και την αφέλεια με την οποία αντιμετωπίζει τις καταστάσεις. Οσοι πάλι ήρωες του έργου δεν εστιάζουν στην τρέλα του ηγεμόνα βλέπουν την ανικανότητά του.

Η επιρροή του Μολιέρου είναι παραπάνω από εμφανής ενώ υπάρχουν κωμικά ευρήματα που αποτυπώνουν την ευρυμάθεια και την οξυδέρκεια του Ρήγα. Για παράδειγμα, ο ηγεμόνας έχει άγνοια ενδυματολογικών συνηθειών, άγνοια των εθίμων του τόπου και βέβαια άγνοια της ιεραρχίας των αρχόντων και της τοπικής γεωγραφίας. Μάλιστα το θετικό πρόσημο που φαίνεται στο έργο να υπάρχει για τον δεσποτισμό ανατολικού τύπου (και χρονικά πριν ξεσπάσει η Γαλλική Επανάσταση βέβαια) αποκαλύπτεται διά στόματος ηγεμόνα: «Η ζωή του ανθρώπου εις μίαν τρίχαν στέκεται, όταν αρχινήσουν τα σαγανάκια, βάστα πλια καραβοκύρη». Η κωμωδία το «Σαγανάκι της τρέλας» περιέχεται σε ένα χειρόγραφο που περιλαμβάνει και ένα κείμενο πεζού λόγου, μια μετάφραση – διασκευή με τον τίτλο «Η δοκιμασμένη φιλία» του Μαρμοντέλ. Εδώ περιλαμβάνεται το προερχόμενο απ’ τον Διαφωτισμό μήνυμα της αλληλεγγύης και της ισότητας των πολιτισμών και εστιάζει στην παρουσίαση του αγγλικού κοινοβουλευτικού συστήματος. Η Τσισάκοφ θεωρεί τη διασκευή αυτή πρελούδιο του Συντάγματος του Ρήγα ενώ ο Αντρέι Πιπίντι ξεχωρίζει τις φιλολαϊκές τάσεις του Ρήγα και τις συσχετίζει με τη φράση ενός προσώπου απ’ το «Σαγανάκι της τρέλας»: «Με το να άρχισε καθώς βλέπετε και η βροχή, να λυπηθείτε τόσους πτωχούς οπού κάθονται τόσες ημέρες με τα ζώα τους προσμένοντες το ύψος της».