Ανατομία της απουσίας

Από την αρχή της συγγραφικής σταδιοδρομίας του, πριν από τριάντα χρόνια, ο 67χρονος σήμερα Αλέξης Πανσέληνος δημοσιεύει σχετικά σπάνια, αλλά συντηρεί το ενδιαφέρον ενός ευαίσθητου, καλλιεργημένου και αναζητητικού κοινού, που περιμένει από τη λεγόμενη σοβαρή λογοτεχνία κάτι περισσότερο από φορμαλιστικά γυμνάσματα. Οχι ότι η τεχνική του είναι παραδοσιακή: ο λεπτολόγος ρεαλισμός της γραφής του είναι δυνατό να συνοδεύεται από εξωλογικές συμβάσεις (ζώα που μιλούν, άνθρωποι που πετούν χάρη σ’ ένα «μαγικό φίλτρο») ή να ενσωματώνει φαντασιώσεις των ηρώων του (υπεράνθρωπα κατορθώματα εμπνευσμένα από τα κόμικς), ώστε ν’ ακτινογραφεί το πεδίο της εποπτείας του και από ανορθόδοξες πλην όμως αποκαλυπτικές οπτικές γωνίες.

Αλλά εκείνο που κυρίως χαρακτηρίζει την παρουσία του στη σύγχρονη πεζογραφία μας είναι η αναμέτρησή του με μεγάλα θέματα. Τα (πάντα πολυσέλιδα) μυθιστορήματά του διατρέχονται από δραματικές αντιπαραθέσεις: ανάμεσα σ’ έναν αθώο νέο και τη διαφθορά της μεταπολιτευτικής κοινωνίας («Η μεγάλη πομπή», 1985), ανάμεσα στη νέα γενιά και τη γενιά του πολέμου και της Αντίστασης, με φόντο τη μεταπολεμική πορεία της Ελλάδας («Βραδυές μπαλέτου», 1991), ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Δύση («Ζαΐδα ή Η Καμήλα στα χιόνια», 1996), ανάμεσα στην κλασικότροπη, «μνημειακή» και τη νεωτερική, «παρακμιακή» τέχνη στο πλαίσιο μιας γενικότερης πολεμικής σύγκρουσης ιδεολογιών («Ο κουτσός άγγελος», 2002). Η μελαγχολία και ο πεσιμισμός είναι σταθερά γνωρίσματα αυτών των μυθιστορημάτων. Ο Πανσέληνος είναι από τους πρώτους συγγραφείς που έκριναν αυστηρά τον χαρακτήρα της σύγχρονης Ελλάδας, παρατηρώντας όχι απλώς επιμέρους καταστάσεις της κοινωνίας αλλά την ίδια τη δυναμική της διαδρομής της στον χρόνο.

Το τελευταίο μυθιστόρημά του, «Σκοτεινές επιγραφές», διαφέρει πολύ από τα προηγούμενα. Οχι ως προς την τεχνική ή τη δεσπόζουσα διάθεση, αλλά ως προς την κατανομή του βάρους στις θεματικές συνιστώσες του. Ο Πανσέληνος αυτή τη φορά ωθείται από την πιεστική και απόλυτα ανθρώπινη ανάγκη να επεξεργαστεί ένα οδυνηρό γεγονός της ζωής του (τον θάνατο της συζύγου του από ανίατη ασθένεια), επιχειρώντας να το μετουσιώσει σ’ έναν στοχασμό γύρω από την απώλεια και το πένθος, τις φωτοσκιάσεις ενός ισόβιου και πολύ στενού δεσμού, τ’ αναπάντητα ερωτήματα κι ενδεχομένως τις ενοχές που αφήνει ο χαμός του ενός συντρόφου. Αυτό δημιουργεί ορισμένα συναισθηματικά προβλήματα στον κριτικό. Πώς να κρίνεις νηφάλια ένα βιβλίο που γεννήθηκε από ένα προσωπικό δράμα, σεβόμενος και συμμεριζόμενος τον πόνο του συγγραφέα;

Αφετηρία του μυθιστορήματος είναι ένα γριφώδες γκράφιτι, που βλέπει ο κεντρικός χαρακτήρας, ο εξηντάρης Γιάννης Αργυρίου, σ’ έναν τοίχο στους Αμπελοκήπους, κοντά στην κλινική όπου πέθανε πρόσφατα η γυναίκα του. Ο Αργυρίου αισθάνεται πως η επιγραφή κρύβει κάτι σαν χρησμό για τη ζωή του και προσπαθεί να την αποκρυπτογραφήσει με τη βοήθεια μιας παρέας νεαρών που επιδίδονται στα γκράφιτι. Από το σημείο αυτό ξεκινούν δύο παράλληλες αφηγήσεις: αφ’ ενός η ιστορία της ζωής του Γιάννη, της γυναίκας του και της σχέσης τους, που πλαισιώνεται από την ιστορία των μεταβαλλόμενων ηθών της μεταπολεμικής Αθήνας (περίπου όπως στις «Βραδυές μπαλέτου»), αφ’ ετέρου ένα πολιτικό θρίλερ, στο οποίο εμπλέκει τον Γιάννη η εμμονή του με τη σκοτεινή επιγραφή κι επίκεντρό του είναι μια συνωμοσία αγιορειτών μοναχών, αντικαθεστωτικών κύκλων της FYROM και παρακρατικών στοιχείων με σκοπό την αποσταθεροποίηση στη γειτονική χώρα. Σημαντική λεπτομέρεια, που ο αναγνώστης πρέπει να διαβάσει το βιβλίο πολύ προσεκτικά για να την αντιληφθεί: η δεύτερη ιστορία είναι ανάπτυξη μιας φανταστικής εκδοχής για το νόημα της επιγραφής και συμβαίνει μάλλον στο μυαλό του πρωταγωνιστή (όπως τ’ ανδραγαθήματα του πρωταγωνιστή της «Μεγάλης πομπής»).

Αυτή η δεύτερη παράμετρος του μυθιστορήματος αντανακλά τη σταθερή τακτική του Πανσέληνου ν’ ανοίγει μια ατομική ιστορία σ’ έναν ευρύ ορίζοντα, που αφομοιώνει το ιδιωτικό σ’ έναν πολιτικότερο προβληματισμό. Εδώ όμως μοιάζει εκβιασμένη, είναι αποσπασματική έως συγκεχυμένη και μένει ξεκρέμαστη. Κι αυτό επειδή το κύριο βάρος του μυθιστορήματος και ολόκληρη η ένταση του συγγραφέα ανήκουν στο πρώτο σκέλος. Η πλευρά αυτή των «Σκοτεινών επιγραφών» είναι μια λεπτά επεξεργαστική όσο και συγκινητική αναδρομή σε μια βαθιά συζυγική σχέση ιδωμένη στο φως του αισθήματος απώλειας, το οποίο πέρα από τη νοσταλγία οδηγεί και στη συνειδητοποίηση ότι η αγάπη κράτησε ενωμένους δια βίου δυο ανθρώπους που από πολλές απόψεις έμειναν άγνωστοι ο ένας στον άλλο. Ο Πανσέληνος ξεδιπλώνει εδώ μερικές από τις σημαντικότερες συγγραφικές αρετές του: τη στιβαρή γλώσσα, τις ευρηματικές και πολύ παραστατικές μεταφορές, την ικανότητα επιγραμματικής διατύπωσης των σκέψεών του. Από την άλλη, υπάρχουν πολλές επαναλήψεις, περιγραφές που φορτώνουν υπερβολικά την αφήγηση, ενώ το τεράστιο, συνεχώς αυξανόμενο πλήθος των προσώπων (πολλά από τα οποία είναι και αυτά περιττά για την οικονομία του μυθιστορήματος) προκαλεί συχνά σύγχυση στον αναγνώστη. Ξενίζει, επιπλέον, η απροσδόκητη έκλειψη, στην πορεία της ιστορίας, κάποιων χαρακτήρων που φαίνονταν να υπόσχονται μια ενδιαφέρουσα τροπή της.

Δεν μπορώ ν’ αποφύγω την παράξενη εντύπωση ότι οι «Σκοτεινές επιγραφές», έργο ενός τόσο δόκιμου μυθιστοριογράφου, χρειάζονταν εξάπαντος τις συμβουλές, αν όχι την επέμβαση ενός επιμελητή. Η εξήγηση που βρίσκω είναι ότι στο βιβλίο αυτό ο Πανσέληνος, υπό την πίεση μιας υπαρξιακής αγωνίας που ακολούθησε την προαναφερθείσα δραματική αλλαγή στη ζωή του, θέλησε ν’ ανακαλέσει και να επανεξετάσει ολόκληρο το παρελθόν του, με κάθε λεπτομέρεια, από ξεχασμένες διαφημίσεις και μάρκες προϊόντων ως τις εφήμερες γνωριμίες του ή την τοπογραφία των κινήσεών του στην Αθήνα. Απόλυτα κατανοητό και ανθρώπινο, το ξανάλεω. Ωστόσο, όπως μας διδάσκει το ίδιο το βιβλίο, υπάρχουν πλευρές της πολύ προσωπικής ζωής μας που είναι αδύνατο να τις κοινωνήσουμε ακόμα και στο ταίρι μας. Πόσω μάλλον σ’ ένα ανώνυμο κοινό.