Οι προκλήσεις είναι μπροστά μας

Από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, που άρχισαν οι πρώτες ιδιωτικοποιήσεις στην Ελλάδα, το Δημόσιο εισέπραξε περίπου €24 δισ. από το σύνολο των ενεργειών αξιοποίησης της δημόσιας περιουσίας. Η στρατηγική όμως των ιδιωτικοποιήσεων είχε κυρίως εισπρακτικό και όχι αναπτυξιακό προσανατολισμό και στηρίχθηκε κατά κύριο λόγο στις μετοχοποιήσεις ΔΕΚΟ, με διατήρηση του ελέγχου και της διοίκησης από το ελληνικό Δημόσιο.

Σήμερα, οι ιδιωτικοποιήσεις αποτελούν ένα αναπόσπαστο τμήμα του νέου Μνημονίου, δηλαδή έχουμε υποχρέωση να τις κάνουμε, και ο φιλόδοξος στόχος είναι να επιτευχθούν έσοδα €19 δισ. μέχρι το 2015.

Είναι γεγονός ότι οι ιδιωτικοποιήσεις και η διαμόρφωση μιας αποτελεσματικής, ανοικτής και ανταγωνιστικής οικονομίας της αγοράς στην Ελλάδα δεν είναι πια μια ιδεολογική επιλογή, αλλά μια αναγκαία, ρεαλιστική, ορθολογική και επιβεβλημένη από τις εξελίξεις προσέγγιση, ώστε η χώρα να εξέλθει από την τρέχουσα κρίση.

Είναι επίσης αλήθεια ότι όλα αυτά τα χρόνια το ελληνικό πολιτικό σύστημα αλλά και η ελληνική κοινωνία, με ελάχιστες εξαιρέσεις, ήταν αντίθετα και δεν κατανόησαν τη διαρθρωτική και αναπτυξιακή διάσταση των ιδιωτικοποιήσεων και της αξιοποίησης των περιουσιακών στοιχείων του Δημοσίου.

Η κρίση και η ύφεση των τελευταίων ετών είχε ως αποτέλεσμα την κατάρρευση των ιδιωτικών επενδύσεων από 24% του ΑΕΠ το 2007 σε 13,4% περίπου σήμερα, την απομάκρυνση των ξένων επενδύσεων από την Ελλάδα και τη συρρίκνωση των δημόσιων επενδύσεων. Αυτή είναι η μεγαλύτερη αναπτυξιακή πρόκληση για τη χώρα μας.

Σ’ αυτή τη δυσμενή συγκυρία η αξιοποίηση της δημόσιας περιουσίας αποτελεί το κυρίαρχο στοιχείο της στρατηγικής για την οικονομική ανάπτυξη της χώρας. Και μπορεί να συνδυαστεί με την προσέλκυση εγχώριων και ξένων ιδιωτικών επενδύσεων στο πλαίσιο μιας νέας εθνικής αναπτυξιακής στρατηγικής, που θα συμπεριλαμβάνει φιλικές για το επιχειρείν μεταρρυθμίσεις, άνοιγμα των αγορών στον ανταγωνισμό, ριζική αναδιάρθρωση της Δημόσιας Διοίκησης, έντονη ανάπτυξη της οικονομικής εξωστρέφειας και ανταγωνιστικότητας της χώρας. Ερευνες έχουν δείξει ότι η θετική επίπτωση των ιδιωτικοποιήσεων στην οικονομία μεγιστοποιείται όταν αυτές συνδέονται με σημαντικές μεταρρυθμίσεις.

Στο σημερινό περιβάλλον, η αξιοποίηση της δημόσιας περιουσίας γίνεται σ’ ένα αρνητικό κλίμα. Ενδεικτικά να αναφέρω ότι η σημερινή αξία όλων των εισηγμένων υπό δημόσιο έλεγχο εταιρειών προσεγγίζει τα €3 δισ., όταν στις αρχές του 2007 η αντίστοιχη αξία ήταν πάνω από €15 δισ. Αρα, η άμεση ρευστοποίηση των παραπάνω συμμετοχών στο σημερινό χρηματιστηριακό κλίμα δεν συμβάλλει παρά ελάχιστα στη μείωση του δημόσιου χρέους – ενώ θα τροφοδοτήσει με επιχειρήματα και όσους είναι είτε από συμφέρον είτε ιδεολογικά αντίθετοι, συκοφαντώντας έτσι συνολικά τη διαδικασία.

Κατά τη γνώμη μου, οι πωλήσεις των παραπάνω στρατηγικών μεριδίων του Δημοσίου, αφού δεν έχουμε χρόνο να βρούμε προσφορότερες συνθήκες αγοράς, πρέπει να συνδυαστούν εναλλακτικά ή σωρευτικά: 1) με τη δέσμευση για υλοποίηση από τον επενδυτή συγκεκριμένου επενδυτικού προγράμματος ώστε να διασφαλίζεται η αναπτυξιακή διάσταση, 2) με ρήτρες συμμετοχής στα μελλοντικά κέρδη της εταιρείας ή διασφάλισης υπέρ του Δημοσίου τμήματος της χρηματιστηριακής υπεραξίας (upside) και 3) με την πώληση μικρότερου πακέτου μετοχών σήμερα, αλλά οπωσδήποτε με εκχώρηση της διοίκησης μέσω συμφωνίας μετόχων, ώστε να διατεθεί το υπόλοιπο σε καλύτερες συνθήκες στο μέλλον είτε στην αγορά ή στον στρατηγικό επενδυτή.

Υπάρχουν σήμερα επίσης 140 περίπου μη εισηγμένες εταιρείες και οργανισμοί υπό τον έλεγχο του Δημοσίου με συνολικό οικονομικό έλλειμμα – πριν από τις επιχορηγήσεις και το επενδυτικό τους πρόγραμμα – κοντά στα €2,5 δισ. για το 2011. Βασικός τροφοδότης των ελλειμμάτων στις ΔΕΚΟ είναι 11 εταιρείες, κυρίως στις συγκοινωνίες, με αρνητικό οικονομικό αποτέλεσμα.

Το συμπέρασμα είναι ότι η εξυγίανση των παραπάνω οργανισμών καθυστερεί σημαντικά και δεν υπάρχουν παρά λίγες εταιρείες (κυρίως στους τομείς της ενέργειας και των αεροδρομίων) που θα μπορούσαν να ιδιωτικοποιηθούν, εκτός αν αποφασίσουμε πιο ριζοσπαστικές παρεμβάσεις που δεν βρίσκονται σήμερα στην ατζέντα και είναι βέβαιο ότι θα προκαλέσουν πλήθος αντιδράσεων, όπως: 1) ιδιωτικοποιήσεις π.χ. στον τομέα των συγκοινωνιών (οι αστικές συγκοινωνίες στα Χανιά είναι ιδιωτικές και στη Θεσσαλονίκη είναι συνεταιρισμός ιδιωτών και μια χαρά λειτουργούν), 2) outsourcing τμήματος των προσφερόμενων κοινωνικών υπηρεσιών σε ιδιώτες και σε ιδιωτικούς φιλανθρωπικούς οργανισμούς με συστηματικό και οργανωμένο τρόπο και 3) εκχώρηση ζημιογόνων εταιρειών του Δημοσίου εκτός των κλάδων κοινής ωφέλειας στους εργαζομένους έναντι €1 και απαλλαγμένων μάλιστα από τα υφιστάμενα χρέη (π.χ. ΕΛΒΟ, ΠΥΡΚΑΛ). Αν δεν το δεχθούν, να προσφέρουμε το ίδιο πακέτο με πλειοδοτικό διαγωνισμό σε ιδιώτες επενδυτές.

Σημαντικό τμήμα του προγράμματος ιδιωτικοποιήσεων αφορά την αξιοποίηση της μεγάλης ακίνητης περιουσίας του ευρύτερου δημόσιου τομέα, που αποτελεί μια χρονοβόρα και δύσκολη διαδικασία. Πολλά από τα ακίνητα έχουν σοβαρά νομικά και χωροταξικά ζητήματα, πολεοδομικές παραβάσεις, είναι ανασφάλιστα, ενώ άλλα έχουν απαξιωθεί καθώς έχουν εγκαταλειφθεί ή δεν έχουν συντηρηθεί για χρόνια.

Τους τελευταίους μήνες και έπειτα από διετή – τουλάχιστον – προετοιμασία έχουν εντοπιστεί γύρω στα 30 ιδιοχρησιμοποιούμενα ακίνητα του Δημοσίου εκτιμώμενης αξίας €350-€400 εκατ., τα οποία οδεύουν προς αξιοποίηση μέσω της πώλησής τους σε ιδιώτες και με ταυτόχρονη μίσθωσή τους στο Δημόσιο (με απόδοση περίπου 9%). Η διαδικασία αξιοποίησης των ακινήτων του ευρύτερου δημόσιου τομέα χρειάζεται αρκετό χρόνο, ενώ η στενότητα ρευστότητας στην αγορά, ο νόμος Κατσέλη για τις μακροχρόνιες μισθώσεις, τα υψηλά επιτόκια δανεισμού και η μεγάλη προσφορά ιδιωτικών ακινήτων καθιστούν ακόμα πιο δύσκολη την άσκηση.

Ισως παράλληλα θα πρέπει να εξεταστεί η δημιουργία 2-3 εξειδικευμένων εταιρειών ανάπτυξης και διαχείρισης ακινήτων του Δημοσίου. Η άντληση κεφαλαίων για τη χρηματοδότησή τους μπορεί να γίνει είτε με την εισαγωγή των παραπάνω εταιρειών στο ΧΑ με διάθεση υφιστάμενων μετοχών είτε με διάθεση μετοχών με ιδιωτική τοποθέτηση σε στρατηγικούς ιδιώτες ή θεσμικούς επενδυτές στην Ελλάδα και το εξωτερικό, αλλά και με ενεργοποίηση του δανεισμού από τις εταιρείες για μόχλευση. Επιπλέον, η διαχείριση θα μπορούσε να ανατεθεί σε ιδιωτικούς εξειδικευμένους φορείς, αφού υποχρεωθούν οι τελευταίοι – ως προϋπόθεση – να συνεπενδύσουν με μετρητά στις παραπάνω εταιρείες ακινήτων, ώστε να μοιράζονται τον κίνδυνο.

Τέλος, το τμήμα των ιδιωτικοποιήσεων που αφορά την πώληση δικαιωμάτων (π.χ. φάσματα επικοινωνίας) ή τις παραχωρήσεις γης για ανάπτυξη (π.χ. Ελληνικό) ή τις υποδομές (π.χ. αεροδρόμια, λιμάνια) έχουν όλα έντονο αναπτυξιακό χαρακτήρα, αλλά απαιτούν σημαντικό χρόνο και προετοιμασία για την αξιοποίησή τους. Είναι γεγονός ότι έχουν σημειωθεί σημαντικές καθυστερήσεις στον τομέα της υλοποίησης των παραπάνω πρωτοβουλιών (π.χ. μεγάλοι οδικοί άξονες, δημιουργία νέων αεροδρομίων).

Για να αξιοποιήσουμε σήμερα αναπτυξιακά τις μελλοντικές εισπράξεις από τις παραπάνω παραχωρήσεις, η Ελλάδα θα μπορούσε να εκχωρήσει σε εταιρεία ειδικού σκοπού όλες τις μελλοντικές εισπράξεις από έργα παραχωρήσεων (όπως π.χ. από την Αττική Οδό). Με την ενεχυρίαση των παραπάνω εξασφαλίσεων, οργανισμοί όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων θα μπορούσαν να διαμορφώσουν ένα μεγάλο, στοχευμένο πρόγραμμα χρηματοδότησης επενδύσεων από ιδιωτικές επιχειρήσεις και του προγράμματος ΣΔΙΤ στην Ελλάδα με τη διαμεσολάβηση και διαχείριση των τραπεζών, με ευνοϊκούς όρους δανεισμού, για να τονωθούν οι ιδιωτικές επενδύσεις και η ανάπτυξη. Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων θα μπορούσε να συγχρηματοδοτεί με τις τράπεζες και το ΕΣΠΑ τις παραπάνω ιδιωτικές επενδύσεις σε πολλαπλάσιο ποσό των εκχωρηθέντων εξασφαλίσεων (μόχλευση), γιατί θα έχει από κοινού με τις τράπεζες επιπρόσθετες εξασφαλίσεις τις προσημειώσεις στα προς χρηματοδότηση ιδιωτικά έργα.

Για να πετύχει το πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων μέσα σε αντίξοες συνθήκες θα χρειαστεί, πέρα από τεχνοκρατική επάρκεια, σταθερή πολιτική βούληση και διεύρυνση της κοινωνικής υποστήριξης. Προϋπόθεση γι’ αυτό είναι η καθαρότητα στη στόχευση και η διαφάνεια στην εκτέλεση: να ξέρουμε τι θέλουμε και πώς να το πετύχουμε.

Επομένως, κάθε κίνηση πρέπει να στηρίζεται σε ξεκάθαρα διατυπωμένα κριτήρια: 1) στις ιδιωτικοποιήσεις με αναπτυξιακή διάσταση, το οικονομικό προϊόν δεν είναι ούτε το αποκλειστικό ούτε το βασικό κριτήριο. Να είμαστε προετοιμασμένοι να αποδεχθούμε χαμηλότερο τίμημα έναντι δεσμεύσεων για επενδύσεις και ανάπτυξη της εταιρείας, 2) προτεραιοποιούμε πρώτα την πώληση περιουσιακών στοιχείων που η αξία τους είναι ικανοποιητική σήμερα στην αγορά (π.χ. εταιρείες ενέργειας, αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος»). Αλλα που είναι υποτιμημένα (π.χ. τράπεζες) να αναδιαρθρωθούν πρώτα και να δομηθούν με τρόπο που να επαυξάνουν για το Δημόσιο τη μελλοντική υπεραξία πριν πουληθούν, 3) για τις ζημιογόνες δημόσιες επιχειρήσεις, η εξυγίανση και η βελτίωση του κόστους λειτουργίας προηγούνται της ιδιωτικοποίησης. Στην ακίνητη περιουσία, πρώτα ξεκαθαρίζουμε τους τίτλους ιδιοκτησίας, τα άλλα προβλήματα (π.χ. χωροταξικά, περιβαλλοντολογικά) καθώς και τα δικαιώματα γης και μετά ακολουθεί η αξιοποίηση, 4) για στρατηγικής σημασίας επιχειρήσεις σε πολύ χαμηλή τρέχουσα χρηματιστηριακή αξία, μπορεί να εκχωρηθεί η διαχείριση ενδεχομένως μαζί με ένα σημαντικό ποσοστό συμμετοχής σε στρατηγικό μέτοχο και να διατηρηθεί μειοψηφικό ποσοστό από το Δημόσιο για να καρπωθεί μελλοντικές υπεραξίες.

Οι ιδιωτικοποιήσεις πρέπει να γίνουν με καθαρούς, διαφανείς, αποτελεσματικούς και αναπτυξιακούς τρόπους και με φερέγγυους επενδυτές, ώστε να πείσουν την κοινωνία για την αναγκαιότητά τους και να δώσουν ένα σήμα στις αγορές και τους εταίρους ότι η Ελλάδα αλλάζει, ότι η προσπάθεια αποδίδει.

Ο Νικόλαος Β. Καραμούζης είναι αναπληρωτής διευθύνων σύμβουλος του Ομίλου Eurobank EFG και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, στο Τμήμα Χρηματοοικονομικής και Τραπεζικής Διοικητικής