Χίλια χρόνια στειρότητας

«Οβυζαντινός πολιτισμός δεν ήταν παρά ένα «ζωντανό απολίθωμα», σύμφωνα με τη μαρξιστική ανάλυση του Χάρμαν, ο οποίος σημειώνει: «Στην ελληνορωμαϊκή κοινωνία δεν αναπτύχθηκε ποτέ καμία τάξη ικανή να επιφέρει κοινωνική επανάσταση και να αφήσει ελεύθερη την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Στη Δυτική Ευρώπη το αποτέλεσμα ήταν οι Σκοτεινοί Χρόνοι. Στα Βαλκάνια και στη Μικρά Ασία το αποτέλεσμα ήταν χίλια χρόνια στειρότητας».

Είναι γεγονός, γράφει, ότι η Κωνσταντινούπολη ξεχώριζε με τη λαμπρότητά της ως «προμαχώνας του πολιτισμού έναντι της φτώχειας, της αγραμματοσύνης, των προλήψεων και των ατελείωτων πολέμων που χαρακτήριζαν τις χριστιανικές χώρες της υπόλοιπης Ευρώπης». Τον 12ο αιώνα μάλιστα ο πληθυσμός της ήταν μεγαλύτερος από το άθροισμα των πληθυσμών του Λονδίνου, του Παρισιού και της Ρώμης. «Ωστόσο στα χίλια χρόνια της ύπαρξής του ο βυζαντινός πολιτισμός πρόσθεσε ελάχιστα στην ικανότητα της ανθρωπότητας να εξασφαλίζει τα προς το ζην ή στις γνώσεις της. Σε όλα τα πεδία στηριζόταν σε προόδους ήδη γνωστές στην παλιά Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία – καθώς και στους Ελληνες του 5ου αιώνα π.Χ.». Ο Χάρμαν εξετάζει τις επιδόσεις των Βυζαντινών σε διάφορα πεδιά, εστιάζει όμως τον φακό του στον φτωχό λαό.

«Η άλλη όψη της λαμπρότητας της Κωνσταντινούπολης ήταν η φτώχεια του μεγαλύτερου μέρους των κατοίκων της. Ενας τεράστιος αριθμός ανθρώπων ζούσε σε άθλια ενοικιαζόμενα συγκροτήματα κατοικιών ή σε καλύβες, ενώ μερικοί κοιμούνταν έξω, ακόμη και τους ψυχρότερους χειμώνες. Ομως, επειδή δεν διέθεταν ανεξάρτητη οικονομική βάση, οι φτωχοί δεν μπορούσαν να δράσουν ως ανεξάρτητη δύναμη. Με τις εξεγέρσεις τους ήταν απλώς σε θέση να προκαλέσουν βίαιη αναστάτωση για σύντομο μόνο διάστημα. Ακόμη και η δυσαρέσκειά τους μπορούσε να χειραγωγηθεί πολύ εύκολα από ομάδες με εντελώς διαφορετικά συμφέροντα από τα δικά τους. Ετσι, η μεγάλης έκτασης Στάση του Νίκα, στις αρχές της βασιλείας του Ιουστινιανού, που διήρκεσε ένα δεκαπενθήμερο και οδήγησε στην πυρπόληση της μισής πόλης, χρησιμοποιήθηκε από αριστοκρατικές δυνάμεις που ήσαν αντίθετες με τη φορολογία που είχε επιβάλει ο Ιουστινιανός.

Εκτοτε, οι αυτοκράτορες φρόντιζαν επιμελώς να προμηθεύουν τις μάζες των πόλεων με φτηνά σιτηρά και οι αναταραχές συνήθως εξελίσσονταν υπέρ του αυτοκράτορα και εναντίον των εχθρών του.

Υπήρχε ακόμη και θεσμοθετημένη μορφή ανταρσίας που απέτρεπε τις μάζες της πόλης από το να προβάλλουν τα δικά τους ταξικά αιτήματα. Επρόκειτο για την οργάνωση σε αντίπαλες παρατάξεις, των Πράσινων και των Βένετων, που ήταν ομάδες θεατών στους ποικίλους αγώνες στον Ιππόδρομο. (…) Μερικές φορές έπρεπε να παρέμβει ο στρατός για να αποκαταστήσει την τάξη, αλλά η οικονομική υποστήριξη που έδιναν στις παρατάξεις αυτές διάφοροι αξιωματούχοι, ακόμη και ο αυτοκράτορας και η αυτοκράτειρα, διασφάλιζε ότι αυτό το σύστημα όχι μόνο δεν έθετε σε κίνδυνο την αυτοκρατορία, αλλά συνέβαλλε στην εκτόνωση των εντάσεων.