Εφυγε μια «ποιήτρια της συνείδησης»

Ο πολωνός ποιητής Τσέσλαβ Μίλος, ο οποίος τιμήθηκε με το Νομπέλ Λογοτεχνίας το 1980, έγραψε για τη συμπατριώτισσά του ποιήτρια Βισουάβα Σιμπόρσκα με αφορμή τη δική της βράβευση με Νομπέλ το 1996: «Το δικό της Βραβείο Νομπέλ είναι ο προσωπικός της θρίαμβος, ταυτόχρονα όμως επιβεβαιώνει τον χώρο της “πολωνικής σχολής της ποίησης”. Η γλώσσα αυτής της ποίησης είναι η γλώσσα μιας χώρας στην οποία το έγκλημα της γενοκτονίας έχει διαπραχθεί σε μαζική κλίμακα. Οι συνδετικοί κρίκοι ανάμεσα στη γενοκτονία και στις ιστορικές εμπειρίες μπορεί να ποικίλλουν. Και όμως η Σιμπόρσκα, όπως και ο Ταντέους Ρουζέβιτς και ο Ζμπίγκνιεβ Χέρμπερτ, γράφει στη θέση της γενιάς των ποιητών που έκαναν ντεμπούτο στη διάρκεια του πολέμου και δεν επέζησαν».

Η Σιμπόρσκα, η οποία πέθανε στον ύπνο της σε ηλικία 88 ετών – έπασχε από καρκίνο του πνεύμονα -, δεν ήταν βέβαια μια στρατευμένη ποιήτρια. Οι δύο πρώτες συλλογές της γράφτηκαν την εποχή όπου ήταν ακόμη μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος και επηρεάστηκαν από την πολιτική της θέση.

Σταδιακά όμως απέκτησε επαφές με τον κύκλο αντιφρονούντων του περιοδικού «Kultura» που κυκλοφορούσε στο Παρίσι και έφυγε οριστικά από το ΚΚ της Πολωνίας το 1966. Η ποίησή της έγινε εσωτερική και πλησίασε τον φιλοσοφικό στοχασμό.

Οπως και πάλι λέει ο Μίλος, «τα ποιήματά της εξερευνούν μεν ιδιωτικές καταστάσεις, αλλά γενικεύουν με επάρκεια, έτσι που κατορθώνει να αποφεύγει τις εξομολογήσεις». Και αποφαίνεται τελικά: «Για μένα η Σιμπόρσκα είναι πρωταρχικά μια ποιήτρια της συνείδησης». Γεννημένη σε μια μικρή πόλη κοντά στο Πόζναν στη Δυτική Πολωνία, η Σιμπόρσκα έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της και πέθανε – όπως και ο Μίλος – στην Κρακοβία. Δημοσίευσε περίπου 400 ποιήματα – στην Ελλάδα κυκλοφορούν τρεις εκδόσεις με επιλογές ποιημάτων της, κάποια από τα οποία μετέφρασε ο Ζήσιμος Λορεντζάτος.

Για τη γυναίκα αυτή, που έζησε τη ζωή της σεμνά και μετρημένα, το Νομπέλ υπήρξε κάτι το εντελώς αναπάντεχο που σχεδόν την παρέλυσε – οι φίλοι της μιλούσαν για την «τραγωδία του Νομπέλ».

Ηταν το πέμπτο πολωνικό Νομπέλ του 20ού αιώνα. Η επιτροπή της Σουηδικής Ακαδημίας είχε δηλώσει τότε ότι της το απονέμει γιατί «η ποίησή της, με μια ειρωνική ακρίβεια, επιτρέπει στο ιστορικό πλαίσιο να εκδηλωθεί σε μορφή θραυσμάτων μιας ανθρώπινης αλήθειας». Αυτή η ποίηση έγινε πολύ δημοφιλής στην Πολωνία αλλά και στη Γερμανία. Στις περισσότερες άλλες χώρες είχε πιο διακριτική παρουσία, ήταν πάντως προσβάσιμη σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες, αλλά και στα εβραϊκά, τα αραβικά, τα ιαπωνικά και τα κινεζικά.

Η Σιμπόρσκα, η οποία είχε σπουδάσει Πολωνική Φιλολογία και Κοινωνιολογία, αρεσκόταν και να αποδίδει στα πολωνικά γαλλική κλασική ποίηση, κυρίως της μπαρόκ περιόδου.