«Τα αριστουργήματα που αγαπάμε»

Αλέκος Φασιανός, ζωγράφος

Στην εποχή μας, που προσλαμβάνουμε πολλές πληροφορίες και εικόνες και έχουμε τη δυνατότητα να τις αποθηκεύουμε, είναι δύσκολο να ξεχωρίζουμε, ιδίως στη ζωγραφική, ένα έργο σαν το πιο σημαντικό ή το καλύτερο. Υπάρχουν πάρα πολλά έργα στον κόσμο όλο. Παρ’ όλα αυτά, εγώ ξεχωρίζω έναν ζωγράφο της ελληνικής αρχαιότητας, που ονομάζεται Ευφρόνιος. Είχα δει έργα του στα ερυθρόμορφα αγγεία σε βιβλία και ξεχώρισα τη ζωγραφική του, γιατί στο έργο του βλέπει κανείς όλη τη ζωγραφική του κόσμου. Με επηρέασε πάρα πολύ. Οταν είδα στο Λούβρο τον κρατήρα που παριστάνει την πάλη του Ηρακλή και του Ανταίου, έμεινα εκστατικός. Το κοίταζα για μία ώρα περίπου. Τον συνέκρινα με το έργο του Μαντένια που είναι λεπτομερής και ακριβής. Ο Ευφρόνιος δίνει έκφραση, έχει τον Ανταίο αγριωπό, με μισάνοιχτο στόμα, ενώ φαίνονται και τα δόντια του, σαν μια έκφραση πόνου. Και το σώμα, αντί για όρθιο – ώστε να παίρνει δύναμη από τη μάνα του τη γη -, το ζωγραφίζει πλάγια, όπως σε πραγματική πάλη, με ανατομικές λεπτομέρειες. Και ο Ηρακλής, πιο εξευγενισμένος σε πρώτο πλάνο, είναι ο νικητής. Τον Ευφρόνιο τον αγαπώ, καθώς και τους φίλους του, τους ζωγράφους Ευθυμίδη, Φιντία και Σμικρό. Ηταν πρωτοπόροι της εποχής τους γιατί δημιούργησαν ερυθρές μορφές σε μαύρο φόντο, ξεπερνώντας τον Εξηκία, τον μεγαλύτερο ζωγράφο της σκιάς των μελανόμορφων αγγείων. Δυστυχώς δεν σώθηκαν οι ζωγραφιές του Πολυγνώτου, της μεγάλης ελληνικής ζωγραφικής, για να μπορούσα να μιλήσω και για αυτές.

Άγγελος Δεληβορριάς,

Θα προσπαθήσω να εξηγήσω γιατί δεν επιλέγω κάποια απ’ όσες αριστουργηματικές δημιουργίες της αναγεννησιακής ζωγραφικής με συγκλόνισαν κατά καιρούς. Γιατί δηλαδή θα σταθώ σε μια μικρής κλίμακας ελαιογραφία του ελάσσονος ισπανού ζωγράφου Φρανσίσκο ντε Θουρμπαράν (1598-1664), που εικονίζει τον Χριστό σαν άγουρο παιδί ακόμα, με το μεγάλο γαλάζιο πουκάμισο του πατέρα του φορεμένο άχαρα και ανοικονόμητα πάνω στο τρυφερό του σώμα. Το έργο αυτό το ανακάλυψα στη Μόσχα, στο Μουσείο Pushkin, και όταν το πρωτοείδα, τα έχασα πραγματικά καθώς με παρέσυρε ανυπεράσπιστα ένας καταιγισμός από συγκινησιακούς συνειρμούς και επώδυνες αναμνήσεις. Ηταν Αύγουστος του 1989, το πρώτο μου ταξίδι στη Ρωσία, τη χρονιά που έπεφτε το Τείχος του Βερολίνου και μία διετία πριν από την τελική κατάρρευση του σοβιετικού υποδείγματος επί Γκορμπατσόφ. Τότε που κατέρρεαν και οι προσδοκίες μου για το μέλλον του σοσιαλισμού, ενώ με στιγμάτιζαν ανεξίτηλα οι καυτές εμπειρίες από μια αμεσότερη επαφή με τον κόσμο που είχε θρέψει τα νιάτα μου. Ηταν όμως και η θύμηση της εμφυλιακής, της μετεμφυλιακής κυρίως περιόδου του τόπου μας, όταν δεν υπήρχε δεκάρα τσακιστή και έως την εποχή του πανεπιστημίου ήμασταν υποχρεωμένοι να φοράμε εναλλάξ τα παλιά ρούχα των πατεράδων μας.

Βασίλης Αλεξάκης, συγγραφέας

Δεν νομίζω ότι η λέξη «αριστούργημα» έχει ιδιαίτερο νόημα. Περιέχει μια θρησκευτική αντίληψη για την τέχνη. Νομίζω ότι εξαιτίας της κάποιοι ζωγράφοι αντιμετωπίζουν έναν πίνακα όπως οι βαρκάρηδες μια βάρκα: υποτίθεται για αυτούς ότι ένα βάζο, αν αλλάξει θέση, θα αλλάξει πολλά στην ισορροπία του αριστουργήματος. Υπάρχουν όμως «αριστουργήματα» των οποίων μεγάλο μέρος είναι περιττό. Υπάρχουν μυθιστορήματα, ακόμα και του Ουγκό, που αν τους αφαιρέσεις πενήντα φράσεις, μπορεί να γίνουν καλύτερα. Νομίζω όμως ότι για να θεωρηθεί ένα έργο «μεγάλο», εξίσου σημαντικά είναι και όσα βλέπει ο θεατής σε αυτό. Επιλέγω το «Μπαλκόνι» του Μανέ με τους τρεις πρωταγωνιστές του και όσα μπορεί να κρύβονται πίσω από αυτούς: η δεξιά γυναικεία μορφή που μοιάζει με Γιαπωνέζα θα μπορούσε να είναι ερωμένη του όρθιου άντρα. Η αριστερή ίσως να είναι η γυναίκα του. Κοιτάζουν στον αγρό ένα άλογο και μια φορβάδα που συνουσιάζονται και είναι πολύ μελαγχολικές, γιατί ο κύριος πίσω τους έπαθε ένα ατύχημα. Πρόσφατα, ένα δοκάρι της κρεβατοκάμαρας έπεσε ανάμεσα στα πόδια του. Από τότε ο ίδιος άλλαξε, η φωνή του έγινε πιο παιδική, πιο γυναικεία. Μάλιστα, φεύγοντας από το νοσοκομείο, του έδωσαν ένα κουτί γεμάτο βαμβάκι – που δεν ξέρουμε τι άλλο περιείχε – και το αποθήκευσε σε ένα βάζο στο βάθος της κρεβατοκάμαρας. Ο κύριος έχει απαγορεύσει να ασχολούνται με αυτό και πιστεύω ότι προτιμάει να καπνίζει, όχι τσιγάρο, αλλά κάνναβη, για να αντεπεξέλθει στη μελαγχολία της νέας του κατάστασης.

Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα,

Βρίσκεται στο παρεκκλήσι του Αγίου Θωμά στο Τολέδο. Παραγγέλθηκε από τους παράγοντες του παρεκκλησίου, δύο αιώνες αφού πέθανε ο κόμης της πόλης του Οργκάθ, ο ευγενής Δον Γκονθάλο Ρουίθ. Ηταν ένας φεουδάρχης που έκανε πολλές δωρεές στο παρεκκλήσι και που όταν πέθανε, το 1312, του άφησε μεγάλο μέρος της περιουσίας του. Η αιτία της ανάθεσης του έργου στον Ελ Γκρέκο από την εκκλησία ήταν για να θυμίσει με αυτόν τον τρόπο τη φιλανθρωπία που της οφειλόταν και που με τους αιώνες είχε ατονήσει. Από ένα τέτοιο ταπεινό κίνητρο, όμως, γεννήθηκε ένα αριστούργημα. Ο Ελ Γκρέκο χωρίζει τον πίνακα στο επίγειο μέρος, την ταφή και το ουράνιο μέρος. Στο κάτω κυριαρχούν η αυστηρότητα και ο ρεαλισμός, στο πάνω το «θάμπος» και το πνευματικό στοιχείο. Το δεύτερο ανοίγει για να υποδεχτεί την ψυχή του κόμητος, η οποία είναι σαν βρέφος. Την κρατάνε δύο άγγελοι και την υποδέχονται στον Παράδεισο ο Χριστός, η Παναγία, ο Αγιος Ιωάννης αλλά και ο βασιλιάς της Ισπανίας Φίλιππος Β’. Στο κάτω μέρος, το σώμα του ιππότη είναι ζωγραφισμένο με πελιδνά χρώματα, ενώ η πανοπλία του είναι γεμάτη ωραίες αντανακλάσεις. Απεικονίζονται ο Αγιος Φραγκίσκος, ο Αγιος Δομήνικος, ο Αγιος Αυγουστίνος ή ο Αγιος Στέφανος, πολλά διάσημα πρόσωπα του Τολέδο της εποχής, αλλά και ο Χόρχε Μανουέλ, ο γιος του Ελ Γκρέκο, που φέρει ένα μαντίλι με την ημερομηνία 1578, πιθανόν χρονιά της γέννησής του. Αν και ο Ελ Γκρέκο δεν θεωρούνταν σε όλες τις εποχές μεγάλος ζωγράφος, το συγκεκριμένο έργο, συγκεντρώνοντας πολλά στοιχεία της τέχνης του και τονίζοντας την αξία του ως προσωπογράφου ή ως πνευματικού καλλιτέχνη, αντιμετωπιζόταν πάντα ως σπουδαίο. Το είδα πρώτη φορά το 1969, όταν είχα επισκεφθεί το Τολέδο ως μεταπτυχιακή φοιτήτρια, και ήταν για μένα μια αποκάλυψη. Το ξαναείδα πριν από λίγα χρόνια συνοδεύοντας μερικούς φίλους. Οσες φορές όμως και αν δεις τα μεγάλα αριστουργήματα, δεν τα χορταίνεις.

Πέγκυ Ζουμπουλάκη, γκαλερίστα

Είναι τόσο πολλά τα αριστουργήματα της ζωγραφικής, που το να διαλέξεις από τόσους καλλιτέχνες, από τόσα κινήματα, σχολές, χώρες ή περιόδους, είναι εγχείρημα απίστευτα δύσκολο. Ακόμα και αν τελικά το καταφέρει κανείς, νομίζω ότι το μεγαλύτερο αριστούργημα είναι αυτό που δεν έχουμε δει ακόμα, αυτό που πρόκειται να ζωγραφιστεί. Αν πρέπει ωστόσο να καταλήξω σε έναν πίνακα, αυτός είναι κάποιος που θα ήθελα να έχω για πάντα στο κοντινό οπτικό μου πεδίο: κάποιος του Νικολά ντε Σταλ, από αυτούς που είναι γεμάτοι με τα χρώματα της Μεσογείου, πυκνά, έντονα και αφηρημένα. Αν και δεν δένομαι με αντικείμενα, τα χρώματα αυτού του πίνακα θα επέτρεπα να με ακολουθήσουν μέχρι το τέλος της ζωής μου.