Προκλήσεις στη μάχη κατά του AIDS

Βρέθηκα στη Ζάμπια το καλοκαίρι του 2004, σε μια αποστολή ιατρικής φροντίδας ασθενών με HIV/AIDS των Γιατρών Χωρίς Σύνορα. Ξεκινώντας από την Ελλάδα, γνώριζα λίγα πράγματα για την ασθένεια και πολύ λιγότερα για το μέγεθος της επιδημίας.

Στο Καπίρι Μπόσι όμως, μια πόλη 100.000 κατοίκων που συνέδεε τα ορυχεία της Ζάμπιας με το λιμάνι του Νταρ Ελ Σαλάμ, ο ιός είχε προσβάλει σχεδόν 1 στους 5 άνδρες σε σεξουαλικά ενεργή ηλικία, πολλές γυναίκες και παιδιά. Δεν έκανε διακρίσεις ομάδων και κοινωνικών τάξεων. Εκτός από τους οδηγούς φορτηγών και τα κορίτσια του αγοραίου έρωτα, το HIV/AIDS μεταδόθηκε σε δασκάλους, νοσηλεύτριες, ιερείς, φοιτητές και μαθητές. Κάθε σπίτι είχε κάποιον να θρηνήσει.

Η παρέμβασή μας περιλάμβανε εθελοντικό έλεγχο του ατόμου για τον ιό HIV και στη συνέχεια ιατρική φροντίδα και χορήγηση της απαραίτητης θεραπείας. Ηταν ένα από τα προγράμματα που οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα άρχισαν να εφαρμόζουν στις αρχές του 2000, όταν δεν μπορούσαν να βλέπουν άλλο τους ασθενείς τους να πεθαίνουν αβοήθητοι από την ασθένεια, στερούμενοι τα απαραίτητα φάρμακα. Μετά τις πρώτες παρεμβάσεις στην Ταϊλάνδη, το Καμερούν και τη Νότια Αφρική, ακολούθησαν προγράμματα σε πολλές άλλες χώρες, παντού όμως η κατάσταση ήταν ίδια: λίγοι γιατροί, πολλοί ασθενείς, ακριβές θεραπείες, διαλυμένα συστήματα υγείας.

Στη Ζάμπια η πρώτη ασθενής μας ήταν η Τζορτζίνα, και μετά ο Μουσόντα και ο μικρός Survivor (Επιζών). Ετσι τον αποκαλούσε ο παππούς του, γιατί κατάφερε και επέζησε από το πλήθος των ευκαιριακών λοιμώξεων που συνήθως συνοδεύουν το HIV/AIDS. Στην αρχή τούς γνωρίζαμε όλους με τα μικρά τους ονόματα. Σε λίγους μήνες όμως ξεπέρασαν τους χίλιους. Τότε, αν και δώσαμε τη μάχη, χάσαμε κάποιους αλλά πολλοί άλλοι είναι ακόμη κοντά μας.

Οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα παρέχουν σήμερα θεραπεία σε 170.000 ανθρώπους σε 19 χώρες. Στα δέκα χρόνια που πέρασαν, καταφέραμε να κερδίσουμε ένα μεγάλο στοίχημα: την αποτελεσματική και ασφαλή χορήγηση αντιρετροϊκής θεραπείας στους ανθρώπους, ακόμη και αν βρίσκονται στην πιο απομακρυσμένη και φτωχή γειτονιά του πλανήτη.

Στο διάστημα αυτό, το συνολικό κόστος θεραπείας ανά άτομο μειώθηκε και βοήθησε να μειωθούν ταυτόχρονα οι θάνατοι, τα ποσοστά άλλων ευκαιριακών ασθενειών, η συν-λοίμωξη με τη φυματίωση και η μετάδοση από την έγκυο μητέρα στο παιδί. Σήμερα, χάρη σε διεθνείς πρωτοβουλίες, χρηματοδοτήσεις και πιέσεις από την παγκόσμια ιατρική κοινότητα, 6,6 εκατομμύρια ασθενείς είναι σε αντιρετροϊκή θεραπεία και βλέπουν τη ζωή τους με αξιοπρέπεια και αισιοδοξία.

Η μέχρι τώρα εμπειρία δείχνει πως τα αντιρετροϊκά όχι μόνο σώζουν ζωές και μειώνουν τη βαρύτητα της ασθένειας αλλά περιορίζουν σημαντικά και τις νέες μολύνσεις από τον ιό HIV. Εχουν γίνει σημαντικά βήματα αλλά έχουμε ακόμα μακρύ δρόμο μπροστά μας. Το εμβόλιο φαίνεται να αργεί, ενώ άλλα 7,7 εκατομμύρια άνθρωποι χρειάζεται να λάβουν αντιρετροϊκή θεραπεία άμεσα, μάλιστα με καινούργια, φθηνά και ποιοτικά φάρμακα. Γι’ αυτό το κόστος πρέπει να παραμείνει χαμηλό ώστε να φτάσουν οι υπηρεσίες σε κάθε κλινική και σε κάθε μέρος του κόσμου, όσο απομακρυσμένο και αν είναι.

Δυστυχώς, όμως, πολλές από τις ανεπτυγμένες χώρες μειώνουν τις χρηματοδοτήσεις τους και στηρίζουν δυσμενείς για τους ασθενείς πολιτικές σχετικά με την έρευνα και ανάπτυξη νέων θεραπειών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σταματά σε μια κρίσιμη στιγμή τη διάθεση των αντίγραφων, φθηνών, ποιοτικών φαρμάκων εμποδίζοντας την παραγωγή, την καταχώριση, τη μεταφορά και την εξαγωγή τους και στερώντας με αυτόν τον τρόπο κάθε ελπίδα ζωής από αυτούς τους ανθρώπους. Επίσης, το Παγκόσμιο Ταμείο για την καταπολέμηση του HIV/AIDS, της φυματίωσης και της ελονοσίας αναγκάζεται τώρα – για πρώτη φορά από το 2002, οπότε και συστήθηκε – να παρακάμψει τις προτάσεις χρηματοδότησης μιας ολόκληρης χρονιάς.

Ταυτόχρονα η Ελλάδα, εν μέσω κρίσης, βλέπει τα νέα κρούσματα να πολλαπλασιάζονται. Το κοινωνικό στίγμα, η άγνοια, ο αποκλεισμός ομάδων ασθενών από ιατρικές υπηρεσίες και η έλλειψη ενός σχεδιασμού με όρους δημόσιας υγείας παραμένουν σημαντικά ζητήματα που μόνο με υπεύθυνες συμπεριφορές και σοβαρές στρατηγικές μπορούν να λυθούν.

Λίγες μέρες πριν φύγω από τη Ζάμπια μια νοσηλεύτρια ζήτησε τη βοήθειά μου για έναν ασθενή που αρνιόταν να συνεχίσει τη θεραπεία του. Οταν τον είδα, ισχυριζόταν ότι δεν έχει νόημα να παίρνει τα φάρμακά του αφού έμαθε πως φεύγουμε. Του εξήγησα πως μπορεί να συνεχίσει τον αγώνα και μόνος του, πως θα έρθουν άλλοι γιατροί να μας αντικαταστήσουν αφού κι εμείς είμαστε άνθρωποι με τις δικές μας ανάγκες. Δυσκολεύτηκε να δεχτεί τον αποχωρισμό. Με ύφος αυστηρό και συνάμα ευαίσθητο μου είπε: «Δεν είσαι άνθρωπος, είσαι η προσευχή μου και η ελπίδα μου».

Ο Χρήστος Χρήστου είναι χειρουργός, αντιπρόεδρος του ελληνικού τμήματος των Γιατρών Χωρίς Σύνορα