«Ο εχθρός μας είναι μέσα μας»

Πέρασαν σχεδόν 34 χρόνια από κείνη την εποχή (τον Ιανουάριο του 1978) που η τότε διευθύντρια του γερμανόφωνου περιοδικού «Ausblicke» ζήτησε από τον 34χρονο τότε Δημήτρη Δημητριάδη να γράψει ένα κείμενο που να μην ξεπερνά τις 20 σελίδες.

Ετσι γεννήθηκε, ύστερα από δέκα ημέρες απνευστί γραφής, το «Πεθαίνω σα χώρα». Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό και εκδόθηκε τελικά δύο χρόνια αργότερα (εκδ. Αγρα) με προλόγισμα του Δ. Ν. Μαρωνίτη: «Αυτός ο άνθρωπος άναψε ένα βράδυ όλα τα φώτα του μυαλού του και έφτιαξε μιαν έκρηξη, που θα μπορούσε να είναι και δική μας, αν είχαμε περισσότερο τόλμη, δίχως εντόσθια στο κεφάλι και εγκεφαλικά κύτταρα στην καρδιά».

Εκτοτε το κείμενο μετατράπηκε σε θεατρικό, ανέβηκε σε δεκάδες θεατρικές μορφές κυρίως από μικρούς θιάσους στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό.

Είχε προηγηθεί τον Μάη του ’68 το ανέβασμα από τον Πατρίς Σερό στο φλεγόμενο τότε Παρίσι του έργου του «Η τιμή της ανταρσίας στη μαύρη αγορά». Ο Δημήτρης Δημητριάδης είχε γράψει το έργο απευθείας στα γαλλικά στο πλαίσιο ενός μαθήματος δραματουργίας στο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών όπου φοιτούσε. Το έστειλε στον Σερό κι εκείνος το σκηνοθέτησε.

«Είχα κάνει το ίδιο με τον Κάρολο Κουν στα 16 μου στη Θεσσαλονίκη. Παρακολουθούσα ανελλιπώς τις παραστάσεις τη δεκαετία του ’50 στο Θέατρο Κήπου. Τόλμησα λοιπόν να του πάω το πρώτο μου θεατρικό έργο “Πικρές φράουλες”».

Στο μεταξύ έδωσε εξετάσεις («πέρασα στη Νομική του ΑΠΘ, παρακολούθησα επί έναν χρόνο μέσα σε απόλυτη πλήξη και αδιαφορία») και στη συνέχεια έφυγε με υποτροφία στις Βρυξέλλες.

«Προηγήθηκε η πολιτική στράτευση – ήταν ισχυρά ρεύματα τότε ο τροτσκισμός, ο στρουκτουραλισμός στην τέχνη. Ενας λόγος που επέστρεψα στην Ελλάδα ήταν ότι όλα βρισκόταν πλέον σ’ ένα οριακό σημείο. Πήγα στον στρατό εν μέσω χούντας (’71-’73) και ακολούθησε με την απόλυση μου η επιστράτευση. Ηταν χρόνια ασκητικής διαβίωσης. Χρειάστηκε να εργαστώ ως μεταφραστής σε εφημερίδες για τον βιοπορισμό μου».

Ετσι ήρθε το εμβληματικό «Πεθαίνω σα χώρα»: «Μισώ αυτή τη χώρα. Μου έφαγε τα σπλάχνα… Τι θα μείνει όμως απ’ αυτήν χωρίς εμάς; Τι θα είν’ αυτή όταν δεν θα ‘χει μείνει τίποτ’ από μας;».

Συναντηθήκαμε βράδυ λίγες ώρες ύστερα από μια απρόσμενη διαδήλωση «Αγανακτισμένων»: «Δεν πιστεύω πια στις διαδηλώσεις, τις απεργίες. Είναι παρωχημένοι τρόποι δράσης. Πρέπει να βρεθούν άλλοι τρόποι αντίστασης. Είμαι υπέρ της αντίδρασης και αντίστασης αλλά δεν πιστεύω πως η βία έχει κάποιο νόημα. Ο τρόπος μας πρέπει να είναι η σκέψη. Η σκέψη που είναι δράση… Ολα τα υπόλοιπα είναι αυτοματισμοί της Ιστορίας. Σαν να κοροϊδεύουμε τον εαυτό μας. Αισθάνομαι απίστευτα συντετριμμένος όταν βλέπω τα ίδια πράγματα. Ακόμα κι αν έχουν ένα κίνητρο σοβαρό και δίκαιο».

Θα ξαναγράφατε σήμερα «Πεθαίνω σα χώρα»;

Ολη μου η γραφή είναι μια συνομιλία με την πραγματικότητα. Μεταλλάσσεται αλλά τα βασικά θέματα παραμένουν τα ίδια. Τα θέματα της ταυτότητας, του φύλου, της συναλλαγής μεταξύ ανθρώπων, της θνητότητας, του έρωτα. Εγώ ήμουν η ίδια η χώρα, εγώ ήμουν και η γυναίκα. Το έργο είναι ένα είδος απογύμνωσης μιας τραγικής κατάστασης. Υπήρχε – και τότε – η απόλυτη κατάρρευση, η εξαθλίωση, η πανωλεθρία ενός ολόκληρου έθνους. Βίωνα το απόλυτο τίποτα. Το προσωπικό, το εθνικό τίποτα. Οπως και σήμερα. Είναι πάλι ένα μηδενικό σημείο. Κρίσιμο και καίριο. Σήμερα, αν θέτει ένα ζήτημα το «Πεθαίνω σα χώρα» είναι αυτό της επιβίωσης της χώρας (αν και λέει ότι εξαφανίζεται από τον χάρτη και γίνεται μέρος ενός παγκόσμιου σχεδιασμού), ότι η χώρα χάνει το κύριο, βασικό της γνώρισμα, την ανεξαρτησία της. Εδώ βρίσκονται τα κοινά με το σήμερα. Γίνεται αποδεκτός ο εχθρός. Εχει καταρρεύσει η εσωτερική εξουσία. Ο εχθρός όμως είναι ο μέσα. Οχι ο ξένος.

Μόλις είχε επιστρέψει από το Παρίσι. Περνά πλέον πολύ χρόνο εκεί. Από το Παρίσι (το θέατρο «Odeon» έκανε πολυήμερο αφιέρωμα στο έργο του) είναι που ήρθε η αναγνώρισή του. «Διότι το ελληνικό δεν είναι έμφυτο ούτε εμφυτεύσιμο· δεν είναι φυσικό· δεν κληρονομείται, δεν μεταβιβάζεται, δεν κατοχυρώνεται, δεν διασφαλίζεται, δεν καταχωρείται. Το ελληνικό δεν είναι ευρήματα ανασκαφών και διεκδικήσεις αρχαιοτήτων· δεν είναι κομπορρημοσύνη μεταπρατών και διαπραγματεύσεις κυβερνητικών παραγόντων· δεν είναι εξαγγελίες υπουργείων και τουριστικές πομφόλυγες. Το ελληνικό είναι επίκτητο. Κατακτάται, εάν ευοδωθεί η προσπάθεια της κατάκτησής του» («Εμείς και οι Ελληνες», «ΤΑ ΝΕΑ», Μάιος 2000).

Τι είναι φιλελληνισμός; Στάση φιλανθρωπίας, ανοχής, αποδοχής απόλυτης του άλλου χωρίς να αναρωτιόμαστε τι είναι αυτός ο άλλος; Κάθε άνθρωπος, κάθε λαός είναι άλλος. Η ίδια η λέξη είναι η αφετηρία στοχασμού. Το αντίθετο τού άλλος είναι ο ίδιος. Το γνωστό και επαναλαμβανόμενο. Αν θέλουμε να εφησυχάζουμε, να μην αναρωτιόμαστε, να μη στεφτόμαστε. Ποτέ ένας λαός δεν μπορεί να προχωρήσει αν μείνει εκεί που έφτασε ή που νομίζει ότι έφτασε. Καλλιεργούνται πια οι αυταπάτες και φτάνουμε σ’ έναν φιλελληνισμό που είναι και εθνικισμός, σωβινισμός, ρατσισμός.