Σωστά ερωτήματα για το σοβιετικό πείραμα

«Εκείνη τη χρυσή εποχή, όταν τα μισά κτίρια στο κέντρο της Μόσχας ήταν σκεπασμένα με διαφημίσεις για Rolex σε μέγεθος υποβρυχίου και τα διαμερίσματα στους ουρανοξύστες του Στάλιν, που θύμιζαν γαμήλια τούρτα, στοίχιζαν όσο και τα σπίτια στο Νάιτσμπριτζ, το χρήμα στην πόλη είχε τις δικές του ιδιαίτερες συνήθειες. Το χρήμα ήξερε ότι ίσως κάποιος στο Κρεμλίνο αποφάσιζε να το πάρει πίσω οποιαδήποτε στιγμή. Δεν χαλάρωνε πίνοντας καφέ ή κάνοντας βόλτες στο Χάιντ Παρκ με τρίτροχα αμαξάκια, όπως κάνει το λονδρέζικο χρήμα. Το μοσχοβίτικο χρήμα μετανάστευε στα νησιά Καϋμάν, σε βίλες στο Καπ Φερά… ή αυτοαναφλεγόταν όσο το δυνατόν πιο επιδεικτικά, κυλούσε σε τζακούζι γεμάτα σαμπάνια και πετούσε με ιδιωτικά αεροπλάνα. Το χρήμα αγαπούσε ιδιαίτερα τις αντιπροσωπείες πολυτελών αυτοκινήτων… Διακοσμούσε τις Mercedes και τα θωρακισμένα Hummer του με μπλε φάρους που τους αγόραζε τριάντα χιλιάδες δολάρια ή κάπου τόσο από πρόθυμους αξιωματούχους στο υπουργείο Εσωτερικών, φάρους που άνοιγαν τους δρόμους της Μόσχας σαν να ήταν η Ερυθρά Θάλασσα».

Με παρόμοια αποσπάσματα ο Α.Ντ. Μίλερ ζωγραφίζει τη ζωή στη Μόσχα κατά την άγρια μετάβαση από τη σοβιετική ραστώνη στην κοινωνία της αγοράς. Ο ήρωάς του, ένας άγγλος δικηγόρος, επιθυμώντας να αποκολληθεί από τη μετριότητα μιας χωρίς συγκινήσεις ζωής, έχει εγκατασταθεί εδώ δουλεύοντας σε μια νομική εταιρεία που γνωμοδοτεί για τον δανεισμό μεγάλων κεφαλαίων σε σκιώδεις εταιρείες, προκειμένου να χρηματοδοτηθούν οι ιδιωτικοποιήσεις αλλά και παντοειδείς επενδύσεις στον αχανή μετασοβιετικό παράδεισο. Οπως με τα καθ’ ημάς στεγαστικά δάνεια που κόντεψαν να τινάξουν στον αέρα την παγκόσμια οικονομία, έτσι κι εδώ: το ανήσυχο κεφάλαιο επιθυμεί διακαώς να επενδύσει και το ρωσικό κράτος ρουφάει με απληστία τα δολάρια μέσω ανύπαρκτων θυγατρικών, μαφιόζων πρώην καγκεμπιτών που το παίζουν Τζέιμς Μποντ και άπληστων κρατικών λειτουργών όπως ο επιλεγόμενος «Πρόεδρος – νυφίτσα». Λέει σχετικά ο ήρωάς μας: «Η αλήθεια είναι ότι την εποχή εκείνη ούτε καν οι τραπεζίτες ενδιαφέρονταν και τόσο αν οι τράπεζες στις οποίες εργάζονταν θα έπαιρναν πίσω τα λεφτά τους. Κέρδιζαν μπόνους απλώς και μόνο επειδή μοίραζαν κεφάλαια, και κατά πάσα πιθανότητα θα είχαν αλλάξει δουλειά ή θα είχαν πάρει προαγωγή προτού οι Ρώσοι προλάβουν να παραβούν τις συμφωνίες. Ολες οι δυτικές τράπεζες ήθελαν απελπισμένα να κάνουν δουλειές στη Μόσχα επειδή το ίδιο έκαναν και όλοι οι άλλοι. Οταν δάνειζαν σε μια από τις τεράστιες εταιρείες ενέργειας ή μεταλλευμάτων, οι τραπεζίτες έδιναν τα μετρητά χωρίς καμία εγγύηση».

Σ’ αυτό το εργασιακό κλίμα κινείται ο άγγλος δικηγόρος. Η Ρωσία τον απωθεί και τον γοητεύει ταυτόχρονα. Οι μνήμες του Μεγάλου Πολέμου και των σοβιετικών επιτευγμάτων είναι ζωντανές με μια παράδοξη εμμονή, γριές μπαμπούσκες ξεροσταλιάζουν μέσα στο χιόνι έξω από εκκλησίες με την ελπίδα ότι θα καταφέρουν να προσκυνήσουν το σκήνωμα κάποιου αγίου, το κυκλοφοριακό είναι χαώδες, η πόλη έχει γεμίσει με ντεμπιτάντ από την επαρχία που καταφτάνουν εδώ για να πετύχουν έναν πλούσιο προστάτη ή να διοχετευθούν στις αγορές του εξωτερικού, τα στριπτιζάδικα ανθούν, οι συμμορίες νεαρών αλληλοσφάζονται, και καμία δουλειά δεν μπορεί να γίνει χωρίς να έχεις το μέσο σου και χωρίς να λαδώσεις. Ο ήρωάς μας περιφέρεται στη Μόσχα γοητευμένος από αυτή την «Αγρια Ανατολή» όπου οι στοιχειωδέστεροι κανόνες δεν υφίστανται και όπου η σοβιετική ασφυξία έχει δώσει εν μια νυκτί τη θέση της στην εμπορευματοποίηση των πάντων.

Είναι η εποχή που «οι απελπισμένες κοπέλες με τα μακριά πόδια ήταν το κυριότερο προϊόν της Ρωσίας μετά το πετρέλαιο». Ο ήρωάς μας θα ερωτευθεί μια τέτοια κοπέλα που έχει καταφτάσει στην πρωτεύουσα από το μακρινό Μούρμανσκ – τη σοβιετική βάση πυρηνικών υποβρυχίων στον Αρκτικό Κύκλο, όπου κατά σύμπτωση είχε πλεύσει πριν από μισό και βάλε αιώνα ο παππούς του ήρωα κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου. Είναι ο τόπος όπου προς το τέλος του βιβλίου θα αποδειχθεί ότι η μεγάλη επένδυση ενός σταθμού μεταφόρτωσης πετρελαίου στην οποία έχει εμπλακεί το γραφείο του απλούστατα δεν υφίσταται. Είναι ακόμη ο τόπος όπου οι πρώην σοβιετικοί ήρωες, αξιωματικοί και άλλοι, απλούστατα έπαψαν να πληρώνονται και οδηγήθηκαν στον αλκοολισμό και την αυτοκτονία μετά την πτώση του σοβιετικού καθεστώτος. Είναι ένας γεωμετρικός τόπος έρωτα, ενηλικίωσης, προδοσίας και διαψεύσεων.

Η γοητευτική Ρωσίδα, μαζί με την υποτιθέμενη αδελφή της, θα παρασύρει τον ήρωα στα ανθρωπολογικά άδυτα της κοινωνίας της. Η γεωγραφία της Μόσχας με τα μνημεία, τα κλαμπ, τις αγορές και τις πλατείες της θα ζωντανέψει τώρα που ο Αγγλος είναι ερωτευμένος, τώρα που συζητά ακόμη και την πιθανότητα ενός παιδιού. Ο ρωσικός χειμώνας κρύβει τα απόβλητα και τις ασχήμιες, ενώ ο ήρωάς μας μεταβάλλεται σταδιακά από μέτοικο σε κάτοικο, από προνομιούχο παρατηρητή σε ενεργό μέρος του προβλήματος. Σταδιακά θα γίνει ο διάμεσος σε ένα παιγνίδι εξαπατήσεων όπου θύμα θα είναι μια συμπαθής γριούλα που οι δύο κοπέλες με διάφορα γραφειοκρατικά κόλπα σχεδιάζουν να της αρπάξουν το προνομιούχο διαμέρισμά της στο κέντρο της Μόσχας. Και παρά το ότι κατά βάθος γνωρίζει την εξαπάτηση, παρά το ότι έχει αναλάβει την δέσμευση να βοηθήσει την ηλικιωμένη, εν τέλει αποδέχεται να παίξει τον ρόλο του όχι τόσο από έρωτα αλλά από παθητική αποδοχή των τεκταινόμενων – ένα είδος ηθικής ήττας.

Το βιβλίο μοιάζει με συνέχεια του περίφημου «Underground ή Ενας ήρωας του καιρού μας», του Βλαντίμιρ Μακάνιν (Εκδ. Καστανιώτης) μόνο που εδώ έχουμε τη ματιά ενός ξένου, ο οποίος σταδιακά γίνεται μέρος της ρωσικής κοινωνίας. Πρόκειται εν τέλει για μια ιστορία προσωπικής συντριβής και ηθικής πτώσης που αποκτά ιδιάζουσα δύναμη καθώς εμπλουτίζεται με στοιχεία ταξιδιωτικού χρονικού. Ηδη στην αρχή του βιβλίου μαθαίνουμε ότι μόλις αρχίσουν να λειώνουν τα χιόνια στην ανοιξιάτικη Μόσχα αποκαλύπτονται τα παγωμένα απόβλητα και οι δολοφονημένοι απόκληροι (Snowdrops είναι ο τίτλος του αγγλικού πρωτοτύπου) που ο ανηλεής χειμώνας είχε αποκρύψει την ύπαρξή τους. Στο τέλος το έχουμε επιβεβαιώσει.