«Εχεις, δεν έχεις, μη δανείζεσαι»

Φέρει την υπογραφή Πλούταρχος, γράφηκε στα τέλη του 1ου αιώνα μ.Χ., πριν από τους «Βιους παράλληλους», και είναι μια διδακτική πραγματεία από τον κύκλο των «Ηθικών» που θα ‘λεγε κανείς ότι σχολιάζει την ελληνική επικαιρότητα. Είναι το «Περί του μη δειν δανείζεσθαι», ένα σύντομο κείμενο που είχε κυκλοφορήσει πριν από χρόνια από τον «Κάκτο» διατηρώντας τον αρχαίο τίτλο («Γιατί δεν πρέπει να δανειζόμαστε»). Σήμερα, προσαρμόζεται στα ήθη της (αντι)μνημονιακής εποχής και επιχειρεί δεύτερη καριέρα ως «Οι συμφορές του δανεισμού». Τίτλος που ξεπερνάει τα όρια της περιγραφής και μπαίνει στα χωράφια της ερμηνείας. Η ρητορική ερώτηση του Πλούταρχου θα ηχήσει ομολογουμένως ευχάριστα στ’ αυτιά των οφειλετών, που εξαιρούν τον εαυτό τους από την πτώση του τεχνητού παραδείσου: «Δεν θα έπρεπε να υπάρχει και για τα χρήματα νόμος, που να απαγορεύει στους ανθρώπους να δανείζονται από άλλους και να καταφεύγουν σε ξένες πηγές, αν πρώτα δεν εξετάσουν τη δική τους περιουσία και τις δικές τους δυνατότητες;».

Ο αναγνώστης θα απολαύσει τον δηκτικό και ειρωνικό λόγο του συγγραφέα (το αρχαίο κείμενο δημοσιεύεται αντικριστά με τη μετάφρασή του) ωστόσο δεν θα πρέπει να πέσει στην παγίδα και να αναζητήσει αναλογίες επιχειρώντας ανιστορικές συγκρίσεις. Ο πλατωνικός Πλούταρχος, που δεν δέχεται κουβέντα για την ελευθερία της θέλησης, αναφέρεται στην ατομική ευθύνη κι όχι σε ένα κράτος που ζητάει δανεικά κι αγύριστα. Πουθενά αλλού δεν είναι πιο έντονη αυτή η έκκληση για αυτοσυγκράτηση – το μέτρο των Ελλήνων, γαρ – από τον εξής μπούσουλα: «Θέλω να δείξω σ’ όσους σπεύδουν απερίσκεπτα να δανειστούν πόση ντροπή φέρνει αυτό και πόση στέρηση της ελευθερίας, καθώς και ότι ο δανεισμός είναι πράξη υπέρτατης αφροσύνης και μαλθακότητας. Εχεις; Μη δανείζεσαι, γιατί δεν σου λείπουν. Δεν έχεις; Μη δανείζεσαι, γιατί δεν θα ξεπληρώσεις το χρέος σου».

Πολέμιος της επικούρειας φιλοσοφίας, ο ιστορικός από τη Χαιρώνεια βγάζει τα άπλυτα των συγχρόνων του στη φόρα. Ενα παραπάνω που σε κάποια φάση της ζωής του (45-120 μ.Χ.) ανέλαβε καθήκοντα άρχοντος (magistratus, κατά τη ρωμαϊκή διοίκηση) στη γενέτειρά του. Αν πάρουμε τα λόγια του τοις μετρητοίς, οι συμπατριώτες του ζούσαν ζωή χαρισάμενη, πλην όμως με δανεικά: «Χρεωνόμαστε για να πληρώσουμε όχι το ψωμί και το κρασί, μα εξοχικές κατοικίες, δούλους, μουλάρια, ανάκλιντρα και τραπεζώματα, καθώς και για να χρηματοδοτούμε, χωρίς καμία συγκράτηση, θεάματα για τις πόλεις». Και για όσους δεν κατάλαβαν, το πάρτι τελείωσε.

Η αποσπασματική ανάγνωση του κειμένου, πάντως, δίνει και παίρνει στο Διαδίκτυο όπου η ρητορική περί «καταπιεστικών δανειστών» αντέγραψε με πνεύμα αρχαιολατρίας τα τσιτάτα του Πλούταρχου, πίσω από τα οποία ταμπουρώνονται τα εθνικοπατριωτικά μπλογκ. Οι πρώτοι που πρέπει να φοβούνται τις παραλληλίες είναι οι Γερμανοί και η τρόικα: «Οπως ο Δαρείος έστειλε τον Δάτι και τον Αρταφέρνη εναντίον της Αθήνας έχοντας στα χέρια αλυσίδες και δεσμά για όσους θα έπιαναν αιχμαλώτους, έτσι κι αυτοί (ενν.: οι δανειστές), κουβαλώντας μαζί τους σάκους γεμάτους συμφωνητικά και συμβόλαια, σαν δεσμά εναντίον της Ελλάδας, την οργώνουν από πόλη σε πόλη».

Στο τελευταίο μέρος της πραγματείας ο Πλούταρχος κλείνει το μάτι στους «πιο εύπορους και καλομαθημένους». Η προτροπή του να παρατήσουν τα μεγάλα πλούτη για να μη χάσουν στο τέλος την περιουσία τους («μείνε κι εσύ χωρίς δούλους, για να μη γίνεις δούλος ο ίδιος») ανοίγει άλλο ένα παράθυρο στη σύγχρονη πραγματικότητα: μέρος του λογαριασμού θα έπρεπε να πάει στους πλουσίους. Δεκτό, με μία ένσταση. Αν δεν ξεκουνηθούν οι φοροεισπρακτικοί μηχανισμοί, θα φάμε το φθινόπωρο κοιτάζοντας τον εαυτό μας στον καθρέφτη του Πλούταρχου.