Το Αρωμα

Παραμύθι τρόμου για ενήλικους, φιλοσοφικό θρίλερ, ερωτική φαντασία όπως προτείνει το βιβλίο ο εκδότης του; Χωρίς αμφιβολία είναι όλα αυτά αλλά και πολύ περισσότερα. Χάρη στο «Αρωμά» του, εξάλλου, ο Πάτρικ Ζίσκιντ θεωρήθηκε το παιδί-θαύμα της νέας γερμανικής λογοτεχνίας, ισάξιος του Εριχ Μαρία Ρεμάρκ και του έργου του «Ουδέν νεώτερον από το δυτικό μέτωπο», αλλά και ο συγγραφέας που εισήγαγε στη λογοτεχνική γραφή της χώρας τα στοιχεία του μεταμοντερνισμού.

Το 1985, όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο του Ζίσκιντ στη Γερμανία, ήταν μια παράξενα δύσκολη χρονιά που στιγματίστηκε από χιλιάδες θανάτους σε όλον τον κόσμο. Το «Super Mario Bros» της Nintendo, ένα από τα πιο επιτυχημένα ηλεκτρονικά παιχνίδια της εποχής, βγαίνει στην παγκόσμια αγορά, στη Νότια Αφρική αίρεται επιτέλους η απαγόρευση των μεικτών γάμων, ο Ουίλιαμ Σρέντερ, ο πρώτος ασθενής με τεχνητή καρδιά, φεύγει ζωντανός από το νοσοκομείο, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ γίνεται γενικός γραμματέας του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος και ο Μοχάμεντ αλ Φαγέντ αγοράζει τα «Harrods» του Λονδίνου. Η πείνα μαστίζει τους Αιθίοπες και για να τους ανακουφίσουν ηχογραφούν στην Αμερική το «We are the world».

Φυσικές καταστροφές, όπως οι σεισμοί των 8 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ που συγκλονίζουν το Σαντιάγκο της Χιλής και το Μεξικό και η τρομερή έκρηξη ενός ηφαιστείου στην Κολομβία, ακολουθούνται από σοβαρές τρομοκρατικές ενέργειες. Στη Μεσόγειο, παλαιστίνιοι τρομοκράτες καταλαμβάνουν το κρουαζιερόπλοιο «Ακίλε Λάουρο» και η οργάνωση του Αμπού Νιντάλ επιτίθεται στα αεροδρόμια της Ρώμης και της Βιέννης. Ο κινηματογράφος χάνει τον Μάικλ Ρεντγκρέιβ, τον Ροκ Χάντσον, τη Σιμόν Σινιορέ, τον Γιουλ Μπρίνερ και τον Ορσον Ουέλς. Πεθαίνουν επίσης ο ζωγράφος Μαρκ Σαγκάλ, η ντιζάινερ Λόρα Ασλεϊ και ο συγγραφέας Ιταλο Καλβίνο.

Ταυτόχρονα γεννιέται λογοτεχνικά ο Ζαν Μπατίστ Γκρενούιγ, ο γκροτέσκος ήρωας, αρωματοποιός και δολοφόνος, του Πάτρικ Ζίσκιντ, ο οποίος ξεκινάει το μυθιστόρημά του ως ιστορικό ντοκουμέντο και το τελειώνει ως μεταφυσικό μυστήριο μέσα σε ένα όργιο κανιβαλισμού, μια αλληγορία που προμηνύει γλαφυρά την επερχόμενη Γαλλική Επανάσταση.

Για τους αναγνώστες που διαθέτουν ευαίσθητες μύτες, ειδικά οι πρώτες σελίδες του βιβλίου είναι εξαιρετικά δύσκολες αφού ο συγγραφέας αναπαράγει με αριστοτεχνικό τρόπο εικόνες και οσμές από τις πιο ρυπαρές και δυσώδεις γειτονιές του Παρισιού του 18ου αιώνα. Τοποθετεί τη γέννηση του Γκρενούιγ τη 17η Ιουλίου του 1738, κάτω από τον πάγκο της μάνας του στην παρισινή ψαραγορά ανάμεσα σε ξεκοιλιασμένα και μισοκαθαρισμένα ψάρια και τα εντόσθιά τους που αναδίδουν απίστευτη βρώμα σε μια πόλη όπου έτσι κι αλλιώς «βρωμούσαν οι γεωργοί και οι παπάδες, οι τεχνίτες αλλά και οι γυναίκες των εμπόρων, βρωμούσε ολόκληρη η αριστοκρατία, βρωμούσε ακόμη και ο βασιλιάς σαν άγριο θηρίο και η βασίλισσα σαν γριά κατσίκα χειμώνα – καλοκαίρι». Γιατί πριν από την εποχή του Διαφωτισμού το πλύσιμο είναι ακόμη ανήθικο και ο κόσμος γεμάτος προκαταλήψεις.

Ο Γκρενούιγ αναδεικνύεται σε σύμβολο των βασικών αρχών του Διαφωτισμού για την ανακάλυψη, την ταξινόμηση, την κατανόηση και τον έλεγχο. Είναι ένας σκοτεινός και τραγικός ήρωας της μοναξιάς που διαθέτει το σπάνιο χάρισμα της πιο ευαίσθητης μύτης του κόσμου. Στην τράπεζα της μνήμης του μπορεί να καταγράψει εκατομμύρια μυρωδιές αλλά και να τις ανακαλέσει ανά πάσα στιγμή, να τις συνδυάσει και να φτιάξει αρώματα που μπορούν να παρασύρουν τα πλήθη.

Ταυτόχρονα, από τον ίδιο λείπει κάθε ίχνος μυρωδιάς. Εξάλλου δεν διαθέτει συναισθήματα ούτε ενσυναίσθηση. Πιάνει πάτο όπως και η προεπαναστατική γαλλική κοινωνία και η επιβίωσή του επιτυγχάνεται εις βάρος της άρχουσας τάξης. Ο συγγραφέας αρνείται στον ήρωά του τη μορφή του αληθινού χαρακτήρα και μέσω αυτού παρουσιάζει τον ακραίο ορθολογισμό ως άρνηση καθετί πνευματικού.

«Το άρωμα», που κυκλοφόρησε αρχικά σε συνέχειες από τις σελίδες της εφημερίδας «Frankfurter Allgemeine» και εκδόθηκε στη συνέχεια από τον οίκο Diogenes, επιλέχθηκε από τους «New York Times» ως το βιβλίο της χρονιάς για το 1986, έμεινε εννέα ολόκληρα χρόνια στις λίστες των μπεστ σέλερ του γερμανικού περιοδικού «Der Spiegel», τιμήθηκε με πολλά διεθνή βραβεία, μεταφράστηκε σε 46 γλώσσες – ακόμη και στα νεκρά λατινικά -, πούλησε τέσσερα εκατομμύρια αντίτυπα στη Γερμανία και περισσότερα από δώδεκα εκατομμύρια σε όλον τον κόσμο.

Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε το 1986 από τις Εκδόσεις Ψυχογιός – που έχει εκδώσει και τα υπόλοιπα έργα του – και μέχρι σήμερα έχει ανατυπωθεί 46 φορές πουλώντας περισσότερα από εκατό χιλιάδες αντίτυπα.

Αν και αρχικά θεωρήθηκε αδύνατο να μεταφερθεί στον κινηματογράφο, όπως είχε δηλώσει ο μακαρίτης Στάνλεϊ Κιούμπρικ, που ίσως ήταν και ο μόνος που θα μπορούσε να το κάνει με επιτυχία, σκηνοθέτες όπως ο Ρίντλεϊ Σκοτ, ο Μάρτιν Σκορσέζε και ο Μίλος Φόρμαν είχαν εκδηλώσει το ενδιαφέρον τους, προσέκρουσαν όμως στην άρνηση του συγγραφέα.

Ο Ζίσκιντ κάμφθηκε τελικά από την επιμονή του παραγωγού και φίλου του, Μπερτ Αϊχινγκερ, και δεκαπέντε χρόνια μετά τη συγγραφή του «Το άρωμα» έγινε τελικά ταινία από τον σκηνοθέτη Τομ Τίκβερ, τον οποίο γνωρίσαμε το 1998 με το «Τρέξε, Λόλα, τρέξε», χωρίς όμως να καταφέρει να αποδώσει στην οθόνη τη δύναμη του βιβλίου.