Οταν οι κατάσκοποι προσγειώνονται

«Αποφάσισα να τοποθετήσω την κατασκοπική λογοτεχνία στην πραγματικότητα. Στα μυθιστορήματα μου δεν υπάρχουν απίθανα γκάτζετ και οι έρευνες των ηρώων βασίζονται σε στοιχεία για κάποια απειλή στην ασφάλεια του κράτους. Η Λιζ και η ομάδα της συγκεντρώνουν πληροφορίες μέχρι να καταλάβουν τι συμβαίνει και να προσπαθήσουν να το αποτρέψουν». Η δήλωση ανήκει στη Βρετανή Στέλλα Ρίμινγκτον, γενική διευθύντρια της αγγλικής μυστικής υπηρεσίας ΜΙ5 από το 1992 έως το 1996 και νυν συγγραφέα κατασκοπικών έργων με ηρωίδα τη Λιζ Καρλάιλ. Μπροστά στη μυθοπλαστική τιμιότητα της, προγενέστεροι εκπρόσωποι του είδους με πολυμήχανους και «κουλ» αρρενωπούς πρωταγωνιστές μπορεί και να κοκκίνιζαν από ντροπή. Το κατασκοπικό μυθιστόρημα όμως, μακριά από την αλήθεια ή πιστό στην πραγματικότητα, χάρισε διακρίσεις τόσο σε γνώστες της ζωής των κατασκόπων όσο και σε εντυπωσιακούς παραμυθάδες.

Συγγραφείς που γνώριζαν τη δουλειά ή τουλάχιστον το περιβάλλον των κατασκόπων εμφανίστηκαν στα χρόνια του Μεσοπολέμου. «Ονόματα όπως ο Σόμερσετ Μομ που ήταν κοντά στην πραγματικότητα, βάσιζαν τις αφηγήσεις τους σε αληθινές περιπτώσεις, όπως είχε κάνει νωρίτερα ο Τζόζεφ Κόνραντ», λέει ο Ανδρέας Αποστολίδης, συγγραφέας, μεταφραστής, σκηνοθέτης και γνώστης της κατασκοπικής και αστυνομικής λογοτεχνίας. «Στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου διακρίνονται χονδρικά δύο τάσεις», συνεχίζει. «Η ρεαλιστική με τον Γκράχαμ Γκριν και αργότερα με τον Τζον Λε Καρέ, αλλά και η πιο “κοσμοπολίτικη” με τον Ιαν Φλέμινγκ».

Ο Λε Καρέ, πρώην στέλεχος της βρετανικής υπηρεσίας πληροφοριών που έγινε διάσημος με το «Ο κατάσκοπος που γύρισε από το κρύο» το 1963, δημιούργησε τον Τζορτζ Σμάιλι, έναν κατάσκοπο μεσήλικο που ταλαιπωρείται περισσότερο από τη γυναίκα του παρά από τα όπλα των αντιπάλων του. Ο Γκράχαμ Γκριν, πρώην στέλεχος της ΜΙ6, σε έργα όπως το «The heart of the matter» του 1948 ή το «Ο άνθρωπός μας στην Αβάνα» την επόμενη δεκαετία, εξέτασε με πικρό χιούμορ την ηθική των κατασκόπων. Ο Τζέιμς Μποντ φυσικά δεν είχε τέτοια προβλήματα. Ο δημιουργός του δεν επιβεβαίωσε ποτέ ότι βασίστηκε σε έναν υπαρκτό πράκτορα που αρεσκόταν στις ωραίες γυναίκες και τα γρήγορα αυτοκίνητα, αυτό όμως δεν εμπόδισε τον ατσαλάκωτο κατάσκοπο να γίνει μια από τις μακροβιότερες λογοτεχνικές και κινηματογραφικές σειρές.

Τα χρόνια που ακολούθησαν η πεζή πραγματικότητα και οι εντυπωσιακές περιπέτειες θα έβρισκαν τη χρυσή τομή σε έργα όπως το «Η μέρα του τσακαλιού» του 1971, όπου ο Φρέντερικ Φορσάιθ θα περιέγραφε με απόλυτη ακρίβεια τον τρόπο απόκτησης πλαστού διαβατηρίου. Με το άνοιγμα αρχείων ή τη δημοσιοποίηση πληροφοριών από τα μίντια, το κοινό έγινε πιο απαιτητικό. Ο πρώην πράκτορας της CIA Τσαρλς ΜακΚάρι άρχισε το 1978 την αφήγηση των περιπετειών του Πολ Κριστόφερσον με το «The tears of autumn», που μπορούσε εύκολα να γίνει πιστευτό. Ο συμπατριώτης του Ρόμπερτ Λάντλαμ δεν είχε την ίδια εμπειρία, δεν δυσκολεύτηκε όμως να πείσει με το «The Bourne Identity» το 1980, που πρόσφατα μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο.

Στην Ελλάδα, με ρεαλισμό ή χωρίς, το είδος απλώς δεν αναπτύχθηκε. «Ο βασικός λόγος απουσίας της κατασκοπικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα, ήταν και είναι η έλλειψη αντιστοιχίας στην πραγματικότητα», λέει ο Ανδρέας Αποστολίδης. «Η έννοια “διεθνής κατάσκοπος” είναι τόσο μακρινή για εμάς ώστε οι αναγνώστες θα δυσκολεύονταν να διαβάσουν έστω και για κάποιον ανύπαρκτο ήρωα, μακριά από την αλήθεια».

Οι διεθνείς εξελίξεις πάντως δεν είχαν καμία δυσκολία να εμπνεύσουν την κατασκοπική λογοτεχνία ακόμα και μετά το 1989. Η πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού μείωσε προσωρινά το αναγνωστικό ενδιαφέρον, τη θέση όμως του Ψυχρού πήρε ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας και νέοι διεθνείς εχθροί ήρθαν στο προσκήνιο. Βετεράνοι όπως ο Λε Καρέ έπιασαν ξανά τα μολύβια τους για έργα όπως «Ο επίμονος κηπουρός», που έγιναν ανάρπαστα. Πλέον, γίνονται παγκοσμίως διάσημοι νέοι συγγραφείς με γνώσεις για τις υπηρεσίες πληροφοριών όπως ο Τόμας Μέρφι και ο Τσαρλς Τζίλεν. Η Στέλλα Ρίμινγκτον και η ηρωίδα της, από την άλλη, αρχίζουν να διεκδικούν μια θέση δίπλα στα κλασικά ονόματα της Αγγλίας, μεγάλης μητέρας της κατασκοπικής λογοτεχνίας. Στα έργα της Ρίμινγκτον, τεκμήριο αληθοφάνειας είναι οι περιπέτειες της 34χρονης Καρλάιλ, αντανακλάσεις των εμπειριών την ίδιας της δημιουργού της. Που γνωρίζει όμως ότι το αναγνωστικό κοινό δεν αρκείται πάντα στον ρεαλισμό. «Επειδή καμιά καλή ιστορία δεν βασίζεται μόνο σε επεξεργασία πληροφοριών», εξηγούσε πρόσφατα η πρώην διευθύντρια της ΜΙ5, «η Λιζ Καρλάιλ και οι συνεργάτες της συχνά πέφτουν θύματα απαγωγής, δέχονται πυροβολισμούς και καταδιώκονται – το μόνο σημείο των βιβλίων όπου η μυθοπλασία δεν ταυτίζεται με την πραγματικότητα».