Κουτσά – Στραβά

«Η προδοσία φαίνεται ότι δεν θριαμβεύει ποτέ. Ο λόγος είναι ότι όταν θριαμβεύει, κανείς δεν την αποκαλεί προδοσία» έγραφε ο βρετανός συγγραφέας, σύγχρονος του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, σερ Τζον Χάρινγκτον. Και να φανταστεί κάποιος ότι οι βικτοριανοί βάρδοι, όπως και οι αρχαίοι τραγικοί – αλλά και οι κωμικοί – ποιητές έχουν προσφέρει αφειδώς προδοσία στην παγκόσμια δραματουργία.

«Την προδοσία πολλοί ηγάπησαν, τον προδότη ουδείς», κατά τη διάσημη ρήση του Πλουτάρχου. Οποτε λοιπόν και να βγει στην επιφάνεια ο προδότης έχει να αντιμετωπίσει την απέχθεια, κυρίως γιατί ελλοχεύει ο φόβος (πίσω απ’ όλα αυτός ο τύραννος…) αποκάλυψης της «αγαπημένης» προδοσίας. Ο φόβος ήταν, σύμφωνα με μία εκδοχή, εκείνος που οδηγούσε ανθρώπους της τέχνης, σαν τον Ελία Καζάν, να προδώσουν στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών του γερουσιαστή Μακάρθι, συναδέλφους, ακόμη και φίλους, επειδή δεν έπαιρναν «όρκο πίστης» («απεταξάμην!», στο πιο βιβλικό και χριστιανικό του – άλλωστε οι μέθοδοι δεν διαφέρουν πολύ…) ενάντια στην περίφημη κομμουνιστική απειλή. Μόνον που οι Ελληνες της προδοσίας που βοήθησαν στη χρήση του φοβερού εργαλείου της μακαρθικής εποχής για την απομάκρυνση των αιρετικών από τις δημόσιες υπηρεσίες, τα πανεπιστήμια, τις εργατικές ενώσεις, τα σχολεία και τον στρατό – κάτι που ανιχνεύουν τρία νέα βιβλία (σελ. 11) – ήταν περισσότεροι. Παράδειγμα, η Αντζελα Καλομίρις, άσημη φωτογράφος στη Νέα Υόρκη, που διείσδυσε στις τάξεις του Κομμουνιστικού Κόμματος των Ηνωμένων Πολιτειών ως πληροφοριοδότρια των μυστικών υπηρεσιών – πράξη που δεν επισημάνθηκε ως ανάλογη εκείνης του Εφιάλτη στις Θερμοπύλες αλλά ως «πατριωτική ενέργεια μιας απλής κοπέλας».

Βέβαια, «αν κι εκείνοι που προδόθηκαν την προδοσία αισθάνονται αιχμηρή, ο προδότης σε πιο δεινή θέση βρίσκεται», όπως έγραφε στον «Κυμβελίνο» του ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Στα παιχνίδια της εξουσίας όμως, στα οποία αποδεικνύεται μετρ ο σαιξπηρικός Ριχάρδος Γ’, η προδοσία παίζει πρώτο ρόλο. Πέρα από τον κυνισμό και τη στρεψοδικία του ήρωα/αντι-ήρωα (στην επόμενη σελίδα θα διαβάσετε για την κατά Σαμ Μέντες παράσταση του έργου, με τον Κέβιν Σπέισι, που θα δούμε στην Επίδαυρο), ο Ριχάρδος προδίδει την οικογένειά του, εκτελώντας τους φρουρούς των δύο ανήλικων ανιψιών του – διαδόχων του θρόνου – και στη συνέχεια και τα ίδια. Αν και ο πλέον ρεαλιστής και ρεαλιστικός ήρωας του Σαίξπηρ, στον αντίποδα του μάλλον ονειροπόλου Αμλετ που αργεί να καταλάβει τι συμβαίνει γύρω του, ο Ριχάρδος ξέρει από πού να ξεκινήσει για να κάνει τις… εκκαθαρίσεις του πανηγύρι: «Τώρα της δυσαρέσκειάς μας τον χειμώνα τον έκαμε θέρος λαμπρό τούτος του Γιορκ ο ήλιος»!

Η διάσημη ιρακινής καταγωγής αρχιτέκτονας Ζάχα Χαντίντ έκανε τον δικό της «χειμώνα της δυσαρέσκειας» έργο θαυμαστό. Απαντώντας ουσιαστικά στην προδοσία της Οπερας του Κάρντιφ, η οποία παρότι κέρδισε τον διεθνή διαγωνισμό την άφησε στα κρύα του λουτρού, σχεδίασε και εκτέλεσε ένα εντυπωσιακό κτίριο όπερας, ρέον, για το Πεκίνο (σελ. 6). Γιατί κάποτε και τα αρχιτεκτονικά σχέδια μπορούν να είναι εκδίκηση στην προδοσία.

Δεν θα μάθουμε μάλλον ποτέ ποια σχέδια εκδίκησης είχε ο Ρούντολφ Νουρέγιεφ για την προστατευομένη του χορεύτρια Σιλβί Γκιγιέμ (που θα δούμε επίσης στην Αθήνα, σελ. 7). Οι έχοντες μνήμη όμως θα ανακαλούν την «προδοσία» που της είχε αποδώσει ο διάσημος χορευτής όταν ενώ ακόμη ήσαν μαζί στο Μπαλέτο της Οπερας του Παρισιού τη σύστησε στους ανθρώπους των Βασιλικών Μπαλέτων του Λονδίνου κι εκείνη τον άφησε για να «αυτομολήσει» στους εχθρούς. Προκαλώντας μέχρι και οξείες συζητήσεις στη γαλλική Βουλή. «Η προδοσία είναι η μόνη αλήθεια που μένει», όπως έγραφε και ο Αρθουρ Μίλερ.

Η αλήθεια του μικρού μάγου, που μεγάλωσε πια, Χάρι Πότερ – αν υπάρχει πραγματικά κάτι τέτοιο – βρίσκεται τελικά στο ύστατο βιβλίο της σειράς που έγραψε η Τζ. Κ. Ρόουλινγκ ή στην τελευταία του ταινία «Οι κλήροι του θανάτου – Μέρος ΙΙ», η οποία δεν αποφεύγει ακόμη και την προδοσία των γραπτών για να ευχαριστήσει το κινηματογραφικό κοινό (το φαινόμενο Πότερ στη σελ. 4). Ποιος θέλει άλλωστε να δει τον μικρό μάγο να πεθαίνει επί της οθόνης; Ας προδώσουμε λοιπόν το αναπόδραστο…

«Το να ανοίγεις το στόμα σου και να υποχρεώνεσαι να μιλήσεις για ό,τι συμβαίνει είναι ένα από τα ζητούμενα της εποχής μας» λέει μέσω του συγγραφικού alter ego του στη «Νύχτα» (στη «Λοξή ματιά», σελ. 31) ο Πέτερ Χάντκε. Και μίλησε. Για τους Σέρβους που «έχουν υποχρεωθεί σε μια ταπεινωτική επιβίωση» υπέρ του πρωθυπουργού «δήμιου» Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς και υπέρ του – χαρακτηρισμένου ως «σφαγέα» – Μίλοραντ Μλάντιτς, τον οποίο οι Σέρβοι «δώσανε, για να βγουν από την εξαθλίωση». Και από κάποιους θεωρήθηκε προδοσία τούτη η στάση του. Ισως επειδή «ο οίκτος είναι προδοσία», κατά τον Ροβεσπιέρο.

Είναι άμυνα ή επίθεση – σε μια εποχή «αγανακτισμένη» – το να μιλάς ακόμη κι αν ενοχλείς; Οπως και να έχει, όπως έλεγε ο δραματουργός της ανθρώπινης παρακμής Τενεσί Ουίλιαμς, «το να μην εμπιστευόμαστε αλλήλους, είναι ίσως η μόνη μας άμυνα απέναντι στην προδοσία»…