… και η πρόκληση της επικαιρότητας

Ποια πρέπει να είναι η στάση των διανοουμένων απέναντι στην επικαιρότητα; Πρέπει να τσουρουφλίζονται μέσα στις αντιφάσεις της ή είναι καλύτερο να κρατούν αποστάσεις ασφαλείας και απλώς να τη στοχάζονται μέχρι να κατασταλάξει, προστατεύοντας το προφίλ τους; Αυτό το ζήτημα θέτει η περίπτωση Χάντκε, όπως το έθεσαν η περίπτωση Σεμπρούν, όταν ο κομμουνιστής συγγραφέας έγινε υπουργός Πολιτισμού στη σοσιαλιστική κυβέρνηση Γκονζάλες και απέτυχε παταγωδώς, ή, στα δικά μας, η περίπτωση Δουζίνα, όταν ο καθηγητής στο περίφημο Πανεπιστήμιο Μπέρκμπεκ μίλησε στις συνελεύσεις των «Αγανακτισμένων» στο Σύνταγμα.

Ο Πέτερ Χάντκε ταξίδευε στη Γιουγκοσλαβία από το 1980· το 1991 πήρε θέση ενάντια στην ανεξαρτησία της Σλοβενίας (βλ. «Μια πραγματικότητα που έγινε παρελθόν») από την οποία μάλιστα κατάγεται· το 1996 πήρε εγγράφως το μέρος των Σέρβων όταν τους αποκάλεσε «θύματα του εμφυλίου της Γιουγκοσλαβίας» στο «Χειμωνιάτικο ταξίδι στους ποταμούς Δούναβη, Σάβο, Μοράβα και Δρίνο»(Εξάντας, μτφ. Θ. Τσόκα)· και από το 1991 ώς το 2008 έγραψε επτά παρεμβατικά αφηγήματα και ένα θεατρικό έργο για τις εξελίξεις στα Βαλκάνια. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: κανένας συγγραφέας δεν λοιδορήθηκε όσο αυτός από όλα τα στρατόπεδα των διανοουμένων, για το στρατόπεδο που διάλεξε – πόσω μάλλον όταν το 2006 πήγε στην κηδεία του σέρβου πρώην προέδρου Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς. Το ότι ήταν συνεπής με τη συνείδησή του δεν έπαιξε ρόλο στην «καταδίκη» του…

Και να την τώρα η κοινότητα των ταγών της κουλτούρας – με πρώτους τους Γάλλους (ΜΜΕ, ομότεχνους και κριτικούς) που τον είχαν κατεδαφίσει – υποκλίνεται στα πλέον πρόσφατα βιβλία του τα οποία, τι ειρωνεία, δεν υπαναχωρούν σε καμία ιδεολογική θέση του.

«Το να ανοίγεις το στόμα σου και να υποχρεώνεσαι να μιλήσεις για ό,τι συμβαίνει, είναι ένα από τα ζητούμενα της εποχής μας» λέει το alter ego του Χάντκε στη «Νύχτα …». «Εγώ θα μπορούσα να το αποφύγω, αλλά προτίμησα να απαντώ γράφοντας», σχολιάζει ο ίδιος στη «Λιμπερασιόν». Και πράγματι, καθώς τριγυρνούσε στα Βαλκάνια, συνήθως με λεωφορείο ώστε να έρχεται σε επαφή με τον «αληθινό» κόσμο, άρχισε να κρατά σημειώσεις.

Στα καινούργια κείμενά του όμως που είναι έντονα αυτοβιογραφικά, ο Χάντκε εμφανίζεται όλο και πιο απαισιόδοξος για την κοινότητα των ανθρώπων. Μιλώντας γι’ αυτά στη γαλλική εφημερίδα, σημειώνει ότι «η Σερβία καταστράφηκε και παραμένει κατεστραμμένη» και ότι οι Σέρβοι «έχουν υποχρεωθεί σε μια ταπεινωτική επιβίωση», για να καταλήξει: «Δώσανε τον Μλάντιτς για να βγουν από την εξαθλίωση». Στους «Κούκους του Βέλικα Χότσα» ειδικότερα (με αφορμή έναν σερβικό θύλακα στο Κόσοβο) θέτει ένα σοβαρό ζήτημα που αφορά τους υπερασπιστές των ανθρώπινων δικαιωμάτων: μέχρι πότε πρέπει να τιμωρούν μια μειονότητα επειδή κάποτε εξέθρεψε δήμιους; Και στη «Νύχτα του Μοράβα» μπορεί να περιγελά τους εθνικισμούς ή τις φαντασιώσεις των Κεντροευρωπαίων, στο βάθος όμως του γέλιου του υπάρχει σκοτάδι. Είναι η ανήσυχη νύχτα της σημερινής Ευρώπης όπου κάθε κράτος, κάθε κοινότητα, κάθε άτομο υποφέρει, επειδή δεν περιμένει τίποτα από τους άλλους παρά μόνο μια απειλή. Επίκαιρος!