Το πολιορκημένο Σύνταγμα

Η εντύπωσή μου, καθώς έκλεινα αυτό το μνημειώδες και ασυνήθιστα γλαφυρό στο ύφος σύγγραμμα, ήταν ότι τα ελληνικά Συντάγματα επηρεάστηκαν από τις κοινωνικές συνθήκες και τις πολιτικές περιπέτειες της χώρας, από τότε που έγινε ανεξάρτητο κράτος, περισσότερο από όσο τις επηρέασαν. Αυτό δεν κάνει την ιστορία τους λιγότερο ενδιαφέρουσα. Ίσα ίσα, συνιστά την ιδιομορφία της και αντανακλά τη δυσκολία ενός εγχειρήματος που, παρά τις αντιστάσεις, τις παραφωνίες, τις στρεβλώσεις, τις εκτροπές, υπήρξε πέρα από κάθε προσδοκία καρποφόρο. Γιατί η Ελλάδα είναι το πιο πετυχημένο παράδειγμα μεταφύτευσης σύγχρονων συνταγματικών θεσμών έξω από τον ιστορικό ευρωπαϊκό πυρήνα και τις αγγλοσαξονικές προεκτάσεις του.

Τα πρώτα ελληνικά Συντάγματα, της Επιδαύρου και του Άστρους, ξεπήδησαν μέσα από μια επανάσταση που εμπνεόταν από τις αρχές του Διαφωτισμού, αλλά διαδραματιζόταν σε μια αρχαϊκή κοινωνία. Λίγο αργότερα, με το Σύνταγμα του 1844, η Ελλάδα έγινε το πρώτο ευρωπαϊκό κράτος που αναγνώρισε την καθολική ψηφοφορία (μόνο για τους άνδρες, βέβαια), πράγμα που όμως δεν εξασφάλισε εξαρχής ούτε την ελεύθερη έκφραση της λαϊκής βούλησης ούτε τον σεβασμό της. Η Ελλάδα έχει μακρότερη κοινοβουλευτική παράδοση από όλες τις χώρες του βαλκανικού περιβάλλοντός της, από τις περισσότερες άλλες περιφερειακές ευρωπαϊκές χώρες, ακόμα και από μερικές του προηγμένου πυρήνα, ωστόσο, όπως αναγνώρισε πριν από έναν χρόνο ο πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας, δεν έγινε σύγχρονη ευρωπαϊκή δημοκρατία.

Γιατί τέτοιες αντινομίες; Μήπως αιτία είναι η συνεχής πάλη ανάμεσα στο αδούλωτο, φύσει δημοκρατικό φρόνημα του ελληνικού λαού και σκοτεινές εξωτερικές δυνάμεις συνεπικουρούμενες από ντόπιους λακέδες τους; Τέτοιες πατριωτικές ερμηνείες αρέσουν ασφαλώς σε πολλούς. Ο Αλιβιζάτος είναι όμως σοβαρός επιστήμονας. Η δική του εξήγηση είναι πιο ρεαλιστική, πιο πεζή, αλλά και πιο ενδιαφέρουσα. Ο κοινοβουλευτισμός ρίζωσε στην Ελλάδα τόσο νωρίς, και σχετικά εύκολα, ακριβώς επειδή η ελληνική κοινωνία ήταν καθυστερημένη, επειδή δεν υπήρχαν συμπαγείς, σκληρά ανταγωνιστικές τάξεις όπως η αστική και η εργατική των νεωτερικών κοινωνιών, επειδή η καθολική ψήφος σ’ έναν πληθυσμό απαίδευτο, στη μεγάλη πλειονότητά του, μπορούσε εύκολα να χειραγωγηθεί από την προεπαναστατική τάξη των κοτζαμπάσηδων για να επανέλθει στην εξουσία, από την οποία την είχαν απομακρύνει ο Καποδίστριας και οι Βαυαροί.

Ωστόσο, αυτή η πρώιμη εισαγωγή, αν και για λάθος λόγους, κοινοβουλευτικών και δικαιοκρατικών θεσμών απέκτησε τη δική της δυναμική. Οι περίοδοι εκτροπής από την κοινοβουλευτική οδό υπήρξαν στην Ελλάδα λιγότερες και συντομότερες από ό, τι στις περισσότερες χώρες της ευρωπαϊκής περιφέρειας. Χάρη στην παράδοση που δημιουργήθηκε, οι εξωκοινοβουλευτικές λύσεις δεν νομιμοποιήθηκαν ποτέ στη συνείδηση του ελληνικού λαού, ακόμα και όταν αντιμετωπίστηκαν από αυτόν παθητικά. Η τακτική του «παρασυντάγματος», που λειτουργούσε με αναγκαστικούς νόμους και ψηφίσματα πλάι στο επίσημο Σύνταγμα και φυσικά το φαλκίδευε (όπως την περίοδο 1952 – 74), προδίνει την απροθυμία των ίδιων των εχθρών του Συντάγματος να το αμφισβητήσουν ανοιχτά επί της αρχής. Άλλωστε αποκηρύχτηκε τελικά από όλες τις πολιτικές δυνάμεις που την είχαν εφαρμόσει.

Από την άλλη, τα ελληνικά Συντάγματα διατηρούσαν (και διατηρούν) γνωρίσματα αντίθετα προς τη φιλελεύθερη παράδοση της Δύσης. Τέτοια είναι η αναγνώριση επίσημης θρησκείας του Κράτους και η στενή σύνδεση Κράτους – Εκκλησίας, η δυσπιστία προς τις εθνικές, εθνοτικές ή θρησκευτικές μειονότητες, η μονοπώληση της παιδείας από το Κράτος (για να κατοχυρωθεί η ηγεμονία της ελληνοχριστιανικής ιδεολογίας του) και, σ’ ένα γενικότερο επίπεδο, η πριμοδότηση της ισότητας απέναντι στην ελευθερία. Η πριμοδότηση αυτή δεν είναι προοδευτική, όπως ίσως θα νόμιζε κανείς, αλλά το αντίθετο, γιατί ευνοεί τον κρατικό πατερναλισμό, την αναξιοκρατία, τη σπατάλη και τη διαφθορά και είναι μια παραχώρηση των κομμάτων προς τα πιο καθυστερημένα στρώματα της εκλογικής πελατείας τους.

Το τελευταίο παραπέμπει στο ίσως σημαντικότερο πρόβλημα του ελληνικού κοινοβουλευτισμού, ένα πρόβλημα που γίνεται ολοένα πιο ορατό. Παραδοσιακά, η ελληνική συνταγματική τάξη εξαρτάται αποκλειστικά από τη Βουλή, όπου οι αποφάσεις παίρνονται κατά κανόνα από μια μονοκομματική (ελέω εκλογικού συστήματος, αλλά και πολιτικής κουλτούρας) πλειοψηφία, κάτι που οδηγεί σε αλαζονεία, αυθαιρεσία, μικροκομματικές σκοπιμότητες, με δυο λόγια σ’ αυτό που ο Τοκβίλ αποκαλούσε «τυραννία της πλειοψηφίας». Δεν υπάρχουν θεσμικά αντίβαρα, όπως στις περισσότερες άλλες δημοκρατικές χώρες, π.χ. με τη μορφή ενός προέδρου της Δημοκρατίας με ουσιαστικές εξουσίες, μιας άνω βουλής ή ενός συνταγματικού δικαστηρίου. Η απουσία τους ή, όποτε υπήρξαν, η κατάργησή τους οφείλεται βέβαια σε ιστορικές αιτίες και εμπειρίες, αυτές όμως είναι σήμερα ξεπερασμένες και η επιρροή τους στις αντιλήψεις για την κατανομή των εξουσιών αναχρονιστική.

Ανοιχτός στον έξω κόσμο (από τα πιο ενδιαφέροντα τμήματα του βιβλίου του είναι ο «περίπλους», που συνοδεύει καθεμιά από τις τρεις μεγάλες χρονικές ενότητες και εξετάζει τις διεθνείς συνταγματικές εξελίξεις την αντίστοιχη περίοδο, σε συνάρτηση με τις πολιτικές), ο Αλιβιζάτος περιγράφει τον θετικό ρόλο που έπαιξαν ειδικά οι συνταγματικοί δικαστές σε άλλες χώρες, προπαντός στις ΗΠΑ, όπου, με δημιουργική ερμηνεία του Συντάγματος, προκάλεσαν τη θέσπιση ριζοσπαστικών νόμων, που τα κόμματα δίσταζαν να περάσουν με δική τους πρωτοβουλία, από τον φόβο του πολιτικού κόστους.

Στο τελευταίο μέρος του βιβλίου του ο Αλιβιζάτος παρατηρεί ότι το ελληνικό Σύνταγμα ενσωμάτωσε σχετικά ομαλά τη νομολογία των δύο μεγάλων ευρωπαϊκών δικαιοκρατικών θεσμών: του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πρόκειται πράγματι για τη σπουδαιότερη εξέλιξη στη συνταγματική ιστορία μας των τελευταίων τριάντα χρόνων. Ας έχουμε υπόψη μας πάντως (και ο Αλιβιζάτος είναι βέβαιο πως δεν το αγνοεί) ότι ακόμα και το πιο άψογο Σύνταγμα είναι ατελέσφορο και σε τελική ανάλυση ευάλωτο, όταν η κοινωνία και το πολιτικό σύστημα κινούνται σε μια λογική αντίθετη προς το πνεύμα του. Η παγκόσμια Ιστορία γενικά και η ελληνική Ιστορία των τελευταίων διακοσίων χρόνων ειδικά το έχουν αποδείξει αυτό επανειλημμένα.