Κουτσά στραβά

«Σε ζητήµατα αλήθειας και κοινωνικής δικαιοσύνης δεν υπάρχει διαβάθµιση σε µικρά και µεγάλα προβλήµατα, καθώς στα ζητήµατα που αφορούν τη θεραπεία του ανθρώπου είναι όλα το ίδιο σηµαντικά και µεγάλα» έλεγε ο πατέρας της Θεωρίας της Σχετικότητας Αλµπερτ Αϊνστάιν.

Κ άτι που τα περισσότερα σύγχρονα κοινωνικά συστήµατα δεν είναι σίγουρο πως το έχουν κατανοήσει. Αλλωστε τι σηµαίνει, τελικά, δικαιοσύνη, κοινωνική δικαιοσύνη; Και σχετίζεται µε την ελευθερία, την αγορά, την ισότητα, την κοινωνική αλληλεγγύη;

Ο καθηγητής πολιτικής φιλοσοφίας Μάικλ Σαντέλ παραπέµπει στη φιλοσοφία, που σκοπός της είναι όπως λέει (σελ. 32) να παροτρύνει τους ανθρώπους να αναστοχαστούν για το τι είναι δίκαιο, τι είναι ηθικό, ποια είναι η σχέση δικαίου και ηθικής και πώς αυτή η σχέση πραγµατώνεται στο επίπεδο της πραγµατικής και όχι ιδεατής κοινωνίας. Γιατί, προσθέτει, «υπάρχουν και ανισότητες που ενισχύουν την ισότητα». Οσο κι αν ο Καντ θεωρεί ως αφετηρία προς την απάντηση για τι είναι δίκαιο την ερώτηση για το τι είναι πραγµατικά ελεύθερο.

Αλλωστε τα πράγµατα έχουν τη δική τους, «εσωτερική», δικαιοσύνη. Και ο πολιτισµός ενός λαού, ο πολιτισµός µας, επίσης – αν δει κάποιος πίσω από τις λέξειςτου υπουργού Πολιτισµού και Τουρισµού Παύλου Γερουλάνου (στους «Αταίριαστους» του Θανάση Νιάρχου, σελ. 6): «Ακριβώς επειδή βιώνουµε δραµατικά την κρίση, έχουµε πολιτισµό. Αυτό που παρατηρούµε στην επιφάνεια της ελληνικής κοινωνίας έχει να κάνει µε την προσπάθεια να ξεπεράσουµε το πολύ άγριο περιβάλλον µέσα στο οποίο ζούµε».

Ο δρόµος προς τη δικαιοσύνη είναι στρωµένος (και) µε λέξεις και έννοιες που κάποτε µπορούσαν να ξεσηκώνουν τις µάζες. Ακόµη κι αν δεχθεί κάποιος τον στίχο του Τίτου Πατρίκιου «Κανένας στίχος σήµερα δεν ανατρέπει καθεστώτα» – που έγινε σηµείο αναφοράς στη συζήτησή του µε την ποιήτρια Κική ∆ηµουλά, τις προάλλες, στον Κήποτου Μεγάρου Μουσικής Αθηνών – ο λόγος, η ποίηση, ακόµη και η λεγόµενη «ποίηση της ήττας» του Μανόλη Αναγνωστάκη αποτελούν έκφραση «αγωνίας για την εποχή». Οπως έλεγε ο θεσσαλονικιός ποιητής «Σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται οι λέξεις / να µην τις παίρνει ο άνεµος», ακόµη κι όταν κρίνουν και κατακρίνουν – στο πλαίσιο πάντα αυτής της αγωνίας – ακόµη κι όσους σφετερίζονται την «πρωτιά» στην κοινωνική δικαιοσύνη, αλλά τελικά δεν την υπηρετούν. «Υπήρχε από το ένα µέρος ένα ξεπέταγµα της Αριστεράς κι από το άλλο µια φοβερή καθυστέρηση της αριστερής σκέψης, της αριστερής νοοτροπίας. Ενώ δηλαδή η Αριστερά έδειχνε ότι ήταν µια δύναµη προοδευτική, δηµιουργική, ήταν αντιδραστική στον πνευµατικό τοµέα», παρατηρεί ο Αναγνωστάκης στην αυτοπροσωπογραφία του, πλασµένη από συνοµιλίες µε τον συγγραφέα Μισέλ Φάις, που κυκλοφορεί τώρα, έξι χρόνια µετά τον θάνατο του ποιητή (στη «Λοξή µατιά», σελ. 36). Κ άπου εκεί βρίσκεται, πάντα, το σκοτεινό σηµείο που δεν δικαιώνει ούτε τις θυσίες ούτε τους αγώνες που έλεγε ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ πως απαιτεί «κάθε βήµα προς τον στόχο της κοινωνικής δικαιοσύνης: την ακάµατη προσπάθεια στοχοπροσηλωµένων ατόµων». Σκοτεινό σαν τη νύχτα. Που «απλώς υπονοεί καταστάσεις, ποτέ δεν τις αποκαλύπτει», που «ανεβάζει την ένταση και µας εκπλήσσει µε την παραδοξότητά της», που «απελευθερώνει δυνάµεις µέσα µας, τις οποίες προηγουµένως ήλεγχε απολύτως η λογική, στη διάρκεια της ηµέρας», όπως έχει πει ο διάσηµος ούγγρος φωτογράφος Μπρασάι.

Υπερασπίζοντας την τέχνη της «Νύχτας» του, που κυριαρχεί στην έκθεση µε αυτό τον τίτλο, «Night», στην γκαλερί «Bruce Silverstein» της Νέας Υόρκης (σελ. 12), όπου συναντά ακόµη τους Ντουανό, Ιλζε Μπινγκ και Αντρέ Κερτέζ.

Σ την νύχτα της «µετά την κυριαρχία της Αριστεράς και των σοσιαλιστών», όπως έλεγε, εποχής ο ισπανός συγγραφέας – και σεναριογράφος του «Ζ» – Χόρχε Σεµπρούν (σελ. 8), ο «ακάµατος µαχητής της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ελευθερίας», κατά τη γραµµατέα του γαλλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος Μαρτίν Οµπρί, εντόπιζε το παράδοξο: «Σε µια εποχή παγκόσµιας κρίσης του καπιταλισµού, µια σοσιαλδηµοκρατική λύση θα ήταν η πλέον προφανής και ισορροπηµένη για την καθεστωτική αναθεώρηση.

Και όµως, όχι, δεν βρίσκουµε τέτοια λύση – ένα φαινόµενο τεράστιας ιστορικής σηµασίας. Οπως και η κρίση των ευρωπαϊκών κοινοβουλευτικών συστηµάτων εδώ και χρόνια, κρίση που είναι κατά κάποιον τρόπο κοινωνικό µανιφέστο. Με χαρακτηριστικά αφενός τη χαµηλή εκτίµηση για τους πολιτικούς, αφετέρου την αποχή από τα κοινά που φτάνει σε σοκαριστικά επίπεδα. ∆υστυχώς επιστρέφουµε στην εποχή της απάθειας – φράση που ανήκει σε γερµανό φιλόσοφο του ‘30. Και είναι ο µεγαλύτερος κίνδυνος που διατρέχουµε αυτή η απάθεια, η αδιαφορία, η αποµυθοποίηση, απόρροια όλων όσων δεν προσφέρουµε στους νέους».

Και µε τέτοιες, σκοτεινές, λέξεις γράφεται τελικά η ιστορία. Η οποία κατά τον αµερικανό συγγραφέα Φίλιπ Ροθ «είναι ένας εφιάλτης από τον οποίο προσπαθούµε να ξυπνήσουµε». Στη δική του ιστορία, στο νέο µυθιστόρηµα «Νέµεσις» (σελ. 16), ο ήρωάς του, Μπάκι, τα βάζει µε τον Θεό, τον «ψυχρό παιδοκτόνο». Κυρίως όµως µας θυµίζει «την τυραννία του απροόπτου, που ορίζει τα πάντα». Και, δυστυχώς, στο τέλµα – ως προς τις διεκδικήσεις και την κοινωνική δικαιοσύνη – που βρισκόµαστε, αυτό το απρόοπτο είναι όπου κινδυνεύει να µας λείψει, δραµατικά, την ώρα που βουτάµε νοµοτελειακά στο κενό…